Hazırsınız, Cila Parlatıldı: “Kaspar”a Dil İşkencesi Gözünden Bakış
Kemerlerinizi bağlayın, kas sıkılaşsın, çünkü sizi insanın konuşmaya başlamadan önceki ilkel halinden, toplumun şefkat dolu(!) kırbacıyla “dil”e diz çöktürülüşüne, oradan da kelime bataklarında debelenen modern insana kadar sürükleyeceğim. Eh, Peter Handke’nin Kaspar oyunu ve onun meşhur “dil işkencesi” bu işin tam kalbinde! Ama üzülmeyin, trajediyi mizahla, işkenceyi şaşkın kahkahalarla anlatmanın yolları bende bol!
Kaspar, öyle aramıza turistik geziye gelen bir karakter değil. Bildiğin “toplumun şakası”na dönmüş biri. Ne var ki, onun dil üzerinden çektiği işkence, yani, kelimelerle insanı yoğurup tarif edilen bir modele sokma süreci, sadece tiyatro salonlarının loş köşelerinde değil, her gün hayatımızda nefes alıp veriyor. Hiç “Ben kimim?” diye sorgularken telefonunuzun otomatik klavyesinin cümlelerinize burnunu soktuğunu fark etmediniz mi? İşte size Kaspar’ın güncelliği!
Kaspar Dosyası: Kelimelerle Format Atmak
Ama önce konuyu anlamayanlar için kısa özet: Peter Handke’nin Kaspar adlı oyununda, gerçek bir trajediden ilham alınır: 1828’de Almanya’da ortaya çıkan kasaba haini Kaspar Hauser’in öyküsü. Ancak burada olay kimlik, dil ve toplumsal düzenin kara komedisidir[4][5]. Kaspar hiçbir şey bilmez, konuşamaz, adeta bir “ham insan hamuru”dur. Onu ellerine alan “kara adamlar”, önce şiddetli, sonra da uzatmalı ve sistemli bir biçimde ona dil öğretmeye kalkışır. Ancak bu dil, öylesine insanı ehlileştiren, yoğuran, dize getiren bir düzendir ki, bir bakıyorsun, Kaspar bebek gibi giydirilip “doğru” cümlelerle konuşmaya mecbur bırakılmıştır[1].
Bu çaba, Handke’nin tabiriyle doğrudan “dil işkencesi”dir[2][6]. Zira kelimeler, elinde çekiç olanlar için her şeyin çiviye dönüşmesine benzer, bir adama adım attırır, ardından yürütür, sonunda da koşturmadan içeri almaz. Kaspar’ın dil öğrenme süreci, acının ve “kendi olmanın” çoktan sandıkta unutulduğu bir arayış ve kendinden başka bütün benliklerin kasıtlı inşasıdır.
Bölüm 1: Sirk Maymununa Dönüşen İnsan
Unutmayalım, gerçek Kaspar Hauser, Almanya’da adeta toplumun maskarası olmuştu. İlk başta bir sirk hayvanı gibi teşhir edilip eziyet çektirildi, sonra da doktorlar el atıp “Deli mi bu?” diye tartışıp durdu[3]. Tiyatroda ise Kaspar daha beter bir testten geçti: Ona durmadan aynı cümleler tekrar ettirilir, günümüzün “tekrarla ve ezberle” eğitim tekniğinin atası burada gizlidir. Modern toplumun en büyük ayarı da buradan geçiyor: Bir sabah uyanıp “Benim öyle dediğim gibi yapmak zorunda değilsiniz” dediğinizde, hemen bir köşede size uygun maskeler süslenip hazırlanır.
Ama işkence sadece dilin zorla öğretilmesiyle sınırlı kalmaz. Kaspar’ın, oyuncak kutulara tıkılması, akıl almaz grotesk imgelerle çevrelenmesi, papaz kılığında canavarların ve dinin şiddetli temsilcileriyle karşılaşması bize hem din hem toplumsal baskının “dil”le birleşip nasıl bir kıyma makinesi kurduğunu anlatır[1]. İşin içine bir de cinsiyet öğesi katılır: Kaspar, neredeyse ritüellik bir şekilde, kadın olur, yıkanır, giydirilir, omzuna peruk geçirilir; sonunda pırıltılı bir bebeğe dönüştürülür.
Kaspar’ın Başkalaşımı: Bebek Modelinden Postmodern Bireye
Kaspar’ın öyküsü, kısacık cümlelerle insanın içine freni boşalmış kamyon gibi dalan bir modernist distopya: Sarı saçlı bir bebek modeline dönüşmek için önce üstünde ne varsa yakılır, kafasına peruk geçirilir, makyajlar yapılır, taklalar atılır. Sonunda ortada, “toplum için ideal model” bir birey vardır. Ama bu birey, “etli canlı” bir insan değil, toplumun imgeleminde üretilmiş bir makettir[1].
Kaspar’ın Dil İşkencesi Nerede Karşımıza Çıkıyor?
- Çocukluğun Komik Travmaları: Çocukken size “Otur, kalk, sus, konuş, şimdi teşekkür et, şimdi gül—ama çok da gülme, ayıp olur” diyen aile büyükleriyle Kaspar’ı aynı masada toplasak... İşte işkencenin yerli malı versiyonu!
- Eğitim Sistemi: “Doğru cümle” dışında bir şey söyleyince gözünüzün üstüne kaş koyan öğretmenler. Herkesin sınav sorusunda aynı cümleyle yanıt vermesini talep etmek, Kaspar’ın kutuya tıkılması kadar haysiyet kırıcı.
- Medyada Konuşan Kafalar: Bir konu hakkında “doğru”yu yalnızca uzmanların söylediği punduna getirip size, bana, ona cümle kurmayı bile yasaklayan, sosyal medyada dahi “etiket”le konuşmayı zorunlu kılan yeni kasparcılık!
Doğru Cümleyle Girilmez Hayatın Arka Kapısı
Handke’nin oyunu, göğsünü gerip “Dilin kurtulursa, kurtuldun” diyemiyor. Tam tersine; bir dili ne kadar ustaca konuşursan, kendin olmaktan o kadar uzaksın. Çünkü sana öğretilen, başkasının seçtiği kelimeler[2][6]. Kaspar’ın trajedisi burada: Kendi sesini buldun sandığında, aslında henüz başkasının şarkısını söylüyorsun. Hoparlörlerden gelen mekanik sesler, emirleri tekrarlatte tekrarlatte insanı hayatta tutan öz belirtileri boğuyor.
Bir yandan, “Bunları anlatınca herkesin yüreği sıkışıyor” diyeceksiniz… Eh, ama mizahın dozunu kaçırmak da benim işim! Bir düşünün, kaç kez konuşurken “Acaba doğru kelimeyi mi seçtim, yanlış anlaşılır mıyım?” diye kendinizi aşağı çekiyorsunuz? Yoksa Kaspar’ın dansı gibi “çılgınca” bir özgürlüğe kavuşmayı mı hayal ediyorsunuz, ne dersiniz?
Biraz Sosyoloji Sardalyesi: Dilin Emirler Krallığı
“Dil ile işkence” derken sadece fiziksel bir zorbalıktan söz etmiyoruz elbette. Toplum, en arı formunda dili kullanarak kural koyuyor, dışlayanlarla içeri alanlar arasında sınır çekiyor, sapkını ve normali ayırıyor. Kaspar, dil aracılığıyla “kabul edilen” birine dönüştükçe, kendi varlığından kopuyor. Ancak işin ironisi şu: Hepimiz, kendi Kaspar’ımızın kurallarıyla topluma tutunmaya çalışırken, arada bir içimizdeki özgür çığlığı mutfakta, banyoda, parkta ya da sosyal medya hesabında baykuş gibi ötüyoruz.
Handke’nin Postmodern İpliği: Kendilik ve Yabancılaşma
Kaspar’ın uygulanan işkence, sadece içeriye “işlenmiş insan” almak istiyor. Farklı, aykırı, acayip kim varsa, ona biçim vermeden o topluma kabul yok. Sonunda, Handke’ye göre oyun parçalanmış modern insanın hikâyesine dönüşüyor[2].
Öyleyse, “Benzer olmak için ne kadar uğraşmalıyız?” diye soranlara, “Kaspar kadar uğraşmayın, çünkü insana yazık!” diye bağırmak istiyorum. Yani işin özü: Biçim size uymuyorsa, kıyafet değiştirin, kasparlaşmayın!
Kaspar ve Biz: Modern Toplumun Dilsiz Arka Bahçesi
Şimdi, dil işkencesini modern hayatta nereye koyacağımıza dair yedi kısımda algı bozan, nükteyle yoğrulmuş bir yolculuk başlatıyorum!
- Çocuk Yetiştirme Efsaneleri:Çocuklara “sakince otur, sessiz ol, yabancılara gülümse” gibi uydurma sosyal kodlar yüklemek, miniklere dil işkencesi çektirmekten farksız. Kaspar’ın sedyede paketlenip yıkanmasından farkı yok, sadece sabun markası başka.
- Okullar ve “Bir Doğru Cevap” Yanılgısı:Hadi gelin, kasparlaşmadan bir sınavı geçmeye çalışın. Sadece ders kitaplarından ezberlemediğiniz bir cümle kurun bakalım: “Kırmızı kalem” hemen çarpar!
- Kariyer Koşusunun Dil Atletleri:İş görüşmelerinde “takım çalışmasına yatkınım”, “zamanı etkili kullanırım” gibi sihirli cümleleri atmadan CV’nizi uçan halıya bağlasanız da nafile. Dil işkencesi burada da şahika!
- Gündelik Hayatın Dil Bataklığı:Birini kırmadan konuşmak, tartışırken doğru kelimeleri seçmek, şaka yaparken sınırı aşmamak: Hepimizin içinde bir ara savaş var. Her hata, “Kasparlaşma” korkusu!
- Sosyal Medya: Kısa ve Net Olmazsan Linç Yersin:Burada yanlış kelimeyle işkence kendi kendine devreye giriyor. Bazen sadece “.” koymak bile gerginlik oluşturabiliyor.
- Resmi Dile Mahkumiyet:Devlet dairesinde işin varsa, kendi ana dilini bile unutur, “arz ederim, rica ederim” melodisiyle duvara rap müziği gibi çarparsın.
- Tırnak İçinde “Ben” Olmak:Kendi duygunu anlatırken bile, sanki başkası dinliyormuş gibi temkinli, “başına iş gelir” korkusuyla konuşmak, Kaspar’dan miras kalma bir kaygı. Hele ki “farklı”ysan, işkence dozajı katlanıyor!
Kaspar’ın Ucundan Tadımlık Mizah: “Bir Cümleye Kafa Bile Takılır”
Handke’nin diliyle oynadığı bu oyunda, mizah örnekleri ne kadar karanlık olursa olsun, insana “Acaba ben de mi böyle yoğruluyorum?” dedirtiyor. Kaspar’ın mecazi olarak “parlak giysili oyuncak bebek”e dönüştürülmesi, bizim de sosyal medyada kendimizi filtrelerle “instagram kasparı”na çevirdiğimizi ispatlamıyor mu sizce?
Bir de şu var, herkesin hoşuna gidecek: Oyunun sonuna doğru Kaspar birden çok fazla “Kime göre, neye göre?” sorusunu sormaya başlıyor ve ortalık karışıyor. Herkes, hangi “doğru”nun doğru olduğunun kavgası içinde. İşte tam da orada komedi baş gösteriyor. Herkes en baştaki gibi safdil olmak isterken, kullanılan dillerin hepsinin aslında birbirinin kopyası olduğunu fark ediyor.
Biraz Empati, Biraz Zulüm: “Dil İşkencesi” Hayatımızın Neresinde?”
Belki hala bu kadar işkenceye gerek yok diyorsunuz. O zaman komşudan ödünç alınan iki lokma gerçek örnek sizi ikna eder:
- İlkokulda “Elma ağacı” şiirini yanlış okuyanlar: O travmanın üzerinden kaç yıl geçti, hala topluluk önünde konuşunca kekeme oldunuz! Kaspar’la aynı sedyede yıkanıp bir yere monte edilmekten farksız bir anı...
- Yabancı bir ülkeye gidip “kendinizi anlatamadığınızda” çekilen acı: Üzgünüm ama bu %100 kasparlaşma tecrübesidir. Herkes size yabancı dili öğretirken Sen “Ben kimim?” diye içsel bir kaspar krizi yaşarsın.
Alternatif Hayatlar: Kaspar’ın Dilini Çaldırmayanlar
Ama tabii, herkesin sonu Kaspar gibi olmayabilir. Kendi özgün sesini bulabilen, toplumsal işkencelere cevabını şakacı bir cesaretle verebilenler var:
- Yerel Lezzetten Kültürel Şölene: Gaziantep’te kebap ısmarlayıp Adana’da acı biberin adını değiştirmek isteyenlere inat, “Her yöre kendi dilinde güzeldir!” diyenler, Kaspar’ın zebek dansına taş çıkarıyor!
- Cem Yılmazvari Mizah Kanalları: Türkçede yeni kelimeler türeten, deyimlerin kalıbını bozan mizahçılar, aslında çağdaş bir dil devrimiyle “Kaspar’ın intikamı”nı alıyor.
- Mutfakta Kendi Tarifini Yazabilen Anneler: Anne köftesi tarifini anlatırken herkesin anladığı cümleyi bırakıp "Göz kararı, el alışkanlığı" diyenler, Kaspar'ın kutusunu yerle bir eden gerçek kahramanlar.
Son Söz: İmkansız “Ben”in Dansı ve Dilin Esareti
Son bir şey: Okuyucuya mizah dolu bir gözlemin hakkını teslim etmeden yazıyı bitirmem: Dil işkencesi sadece bir oyun terimi değil, neredeyse modern hayatın zorunlu kursu. Okumayı-yazmayı öğrendiğiniz an, artık kendi cümlenizi kurmak için savaşmak zorundasınız. Her yeni sözcük, biraz daha özgürlük, biraz daha tutsaklık. “Doğru” konuşmak için kurulan taklalar, kimi zaman insanı deli gibi döndürüyor. Gülmecesini çıkarabildiğimiz sürece “kendi dansımızı” yaratabiliyoruz. İşte, Kaspar'ın dil işkencesi en sonunda dayanışmanın ve mizahın gücüyle aşılabiliyor.
Bir gün “Ben kimim, bu cümleyi neden böyle kurdum?” diye sorduğunuzda, arkanıza yaslanın, “Kaspar olsam da gülüp geçerdim!” deyip kendinize şen bir kahve ısmarlayın. Çünkü en hakiki işkence, kendi cümleni bulamamak, hayatı yanlış cümle içinde yaşamaktır!
Kaynakça
- Modern Bir Oyuna Postmodern Bir Yaklaşım: Kaspar - Mimesis Dergi [1]
- Püf noktası “Bahar Noktası” - 1+1 Express [2]
- KASPAR - KSB Büyük Salon'da - İTÜ ETKİNLİK [3]
- Dil İşkencesi - Mustafa Pala [4]
- Kaspar (Peter Handke) Fiyatı, Yorumları, Satın Al - Kitapyurdu.com [5]
- peter handke'nin kaspar adlı tiyatro eserinin stilistik açısından analizi - Sakarya Üniversitesi [6]
