Aziz Nesin’in Sahnesinde Bir Bodrum Hikâyesi
Hayat bazen sizi hiç beklemediğiniz köşelere atar. Hele ki bir kentin gürültüsünde iyice yaş almışsanız, yapayalnız bir apartman bodrumunda bir başkasıyla ömrünüzü paylaşmaya mahkûmsanız, gerçekler acıtmaktan çok, güldürmeye başlar. Hadi Öldürsene Canikom işte böyle bir hikâye: İki dul kadının, Siyen ve Diha’nın, biraz çatışmalı, bolca muhtaç, çokça komik, yer yer trajik yolculukları. Aslında “yolculuk” tam doğru kelime bile olmayabilir; çünkü karakterlerimizin hikâyesi, gün ışığına çıkamayan rutubetli bir bodrumda, kendi yalnızlıklarına kafa tutarak, hayal kurarak geçer.
1970 yılında Aziz Nesin’in kaleminden doğan bu oyun, yıllar boyunca Türkiye’nin dört bir yanında sahnelenmiş, her defasında salonlarda kahkahalar ve hüzünler bırakmıştır. Hadi gelin, “Canikom”un kapısını aralayalım; bodrumun karanlığında hem insan doğasını hem de zamansız bir komediyi keşfedelim.
[1][2][3][4]
Oyunun Konusu: Yalnızlığın Sıcaklığı
Bu eser, yalnızlık ve insan ilişkileri temalı parodileriyle Aziz Nesin’in belki de en çarpıcı sahne metinlerinden biridir. “Bir apartmanın bodrum katında yaşayan iki dul kadının günlük hayatları” aslında birçok izleyicinin çok da yabancı olmadığı bir öyküdür. Siyen, ölmüş bir generalin dul eşi; Diha ise hayatta eli daha az güçlü, yalnız kalan, yalnızlığı kadar umutları da büyük bir karakter.
[1][2]
Bu iki kadın, “birbirine tutunarak” hayatta kalmaya çalışır. Kavga ederler, didişirler, ama bir şekilde birbirlerinin varlığına tutunurlar. Çaylar içilir, geçmişten bahsedilir, zaman geçer. Fakat bir gün, gazetelerde ve radyoda çıkan bir haber, gündelik rutini darmadağın eder: Havagazı memuru kılığında apartmanlara girip tek başına yaşayan yaşlı kadınları öldüren bir adam dolaşıyordur sokaklarda!
[1]
Bir yandan korku büyür; bir yandan da bu gizemli yabancının gelişi, kadınların duygusal yalnızlığını tetikler. Artık korkuları kadar umutları da artmıştır: Bekledikleri “katil” belki de ruhsal kurtuluşları, tekdüzeliği kıracak bir misafir gibi kapıda beklenir.
[1][2][3]
Karakterler: Siyen, Diha ve Bir Garip Havagazı Memuru
Bir tiyatro eserinin ruhu, bazen konusu kadar karakterlerine de bağlıdır. Hadi Öldürsene Canikom’un karakterleri, kendi yalnızlıkları ve arzuları arasında sıkışmış üç hayatı anlatır.
[2][3][4]
- Siyen: General karısının birikmiş anıları, geçmişe özlemi ve başına buyruk tavırlarıyla evin “otorite figürü”dür. Otoritesinin çoğu zaman “laf üreten” kısmı baskındır. Hafızasına sığınarak hem kendini hem evini ayakta tutmaya çalışır.
- Diha: Hayalperest, aşk mektupları hayalini canlı tutan, içsel yalnızlığını kurgularla bir nebze olsun hafifleten karakter. Onun için en büyük gerçeklik, kendine azıcık mutluluk yaşatacak kadar hayal kurabilmektir.
- Havagazı Memuru: İki kadının dünyasına bir anda dalan ve varlığıyla her şeyi alt üst eden genç ve gizemli bir adam. Bedensel tehditten çok psikolojik bir rüzgâr gibi esip gider sahneden.
Aziz Nesin’in Edebiyatında Yalnızlık ve Mizah
Aziz Nesin’in edebi dünyasında mizah, sadece güldürmek için kullanılan bir araç değildir; aksine, en derin toplumsal yaraları ve insani kırılganlıkları sahneye taşır. Hadi Öldürsene Canikom da yalnızlık ve sevgiye hasretliği komik çerçevede sunarken, toplumsal baskılara, yaşlılığın ön yargılarına ve kent yaşamının soğuk yüzüne dair önemli göndermeler içerir.
[2][3][4]
Oyun boyunca kahramanlarımızın ne kadar komik göründüklerine güleriz belki ama, bir çırpıda geçip giden hayatları boyunca yaşadıkları “hayal kırıklıkları”, “teklifsiz yaşlanma” ve “varlık savaşları” izleyicinin boğazında düğüm olur. Nesin’in ustalığı burada saklıdır: Gülmekle ağlamak arasındaki o ince çizgiyi sürekli, ustaca korur ve seyirciyi tam da orada bırakır.
Toplumda Yaşlılık ve Kadının Yeri: Bodrum Katından Yansıyanlar
Oyunun izleyiciyle kurduğu en samimi bağlardan biri, kent yaşamında yalnız kalan yaşlı kadınların, toplumsal görünmezliğiyle ilgilidir. Siyen ve Diha, yalnızlığın “korku ve umutla harmanlandığı” atmosferde, birbirlerine en çok muhtaç oldukları zamanlarda çoğunlukla en kolay birbirlerini incitirler. Bu örüntü, insan ruhunun “yakın bulduğu kişiye daha kolay zarar verme” eğiliminin mizahi eleştirisidir.
- Toplumun yaşlı kadınlara karşı önyargılı bakışı, onları hem görünmez hem de tehdit altında bırakır.
- Kentli yalnızlık, apartman bodrumlarında sessizce büyür; toplumsal bağlar zayıflar.
- Kadın karakterlerin güçsüzlüğü, bazen hayal gücüyle, bazen geçmişle avunmalarına neden olur.
Psikolojik Katmanlar ve Diyalogların Gücü
Aziz Nesin’in metinlerinde en çok dikkat çeken başlıklardan biri, diyalogların çok katmanlı yapısı ve adeta “nefes alan” karakter anlatımıdır. Siyen ve Diha’nın sohbetleri bazen sıradan bir dedikodu, bazen kendileriyle didişmeleri, çoğunlukla ise alt metinlerle örülü bir insanlık gösterisidir.
- Diyaloglar, çoğu zaman çatışmayı, anlaşmazlığı değil, mecburi dayanışmayı anlatır.
- Karakterler birbirini didikledikçe iç dünyaları ortaya çıkar.
- Nesin, mizahla örülmüş diyaloglara trajedi yedirerek izleyiciye her cümlede yeni bir düşünce sunar.
Oyun ilerledikçe, havagazı memurunun gelişiyle diyaloglarda gerilim ve komedi iç içe geçer; şehir haberlerinin bodruma yansıması, gerçek ile paranoyanın sınırlarını silik hale getirir. Bu da izleyiciyi her an yeni bir ruh haline sokar.
Bir Katil mi, Bir Kurtarıcı mı? Havagazı Memurunun Anlamı
Oyunun yan karakteri olan havazgı memuru, ilk bakışta bir tehdit gibi görünse de, kahramanlar için hem korkunun hem de umudun timsali olur. Gazetelerde ve radyoda duyulan haberler, apartmana musallat olmuş genç katilin varlığı sürekli konuşulur, tartışılır, hayal edilir.
İlginçtir: Kadınlar bu adamdan korkmakla kalmaz, varlığını dört gözle beklerler. Çünkü evlerinde hiç değişmeyen rutine başka türlü bir hareket gelemez. “Ölmek” ya da “kurtulmak” arasındaki uyuşuk denklemde, bazen korkuyla beklenen “yabancı”, özlemle beklenen misafire dönüşür; hayatlarından vazgeçmekle, hayatlarına hareket istemek arasındaki çizgi iyice belirsizleşir.
Havagazı memurunun asıl önemi burada gizlidir: Bu karakter toplumsal paranoyaların ve kadınlığın “gözetlenme, tehdit altında olma” halini sembolleştirirken, bir yandan da insanın değişime, heyecana, en olmadık şekilde duyduğu ihtiyacı gösterir.
Bodrumun Sakinleri Neden Unutulmaz?
Yıllar ayında “Canikom”un sahnelenişlerine katılmış, salonun bir köşesinde izleyici olarak, kahramanlarımızla aynı yalnızlığı paylaşmış biri olarak gönül rahatlığıyla söyleyebilirim: Metin kadar sahne performansı da bu metni unutulmaz yapar.
Oyun bugüne dek Celile Toyon, Hale Akınlı, Sezai Aydın gibi usta oyuncuların ellerinde adeta yeniden doğmuştur. Karakterlerin samimi oyunculuğu izleyiciyle duygusal bir bağ kurar. Role olan inançları o kadar yüksektir ki, bazen “oyun oynandığını” unutup kendinizi o nemli bodrumda çay içerken bulursunuz.
[3]
Bir başka büyü de oyunun arka planındaki eski İstanbul müziklerindedir. Alaturka ezgiler, bodrumun duvarlarını sıyırıp üst katlara, oradan da kalbe ulaşır. Benzersiz bir “absürt komedi” kokusu yayılır salona: Kahkahalar kadar sessizlik de değer kazanır.
Aziz Nesin ve Türk Tiyatrosunun Evrenselliği
Aziz Nesin sadece bir mizahçı, bir hiciv ustası değil; evrensel bir insan gözlemcisi olarak ulusal tiyatromuzun önemli kilometre taşlarından biridir. Oyunları zamana meydan okur, karakterleri ise yıllar geçse de güncelliğini yitirmez. Hadi Öldürsene Canikom, yalnızlık, yaşlılık ve kadınlık üzerinden evrensel meseleleri anlatır.
- Toplumsal baskıların biçim değiştirse de hiç azalmadığı gerçeğini komik bir dille gösterir.
- Hayatımıza bazen yalnızlık, bazen hayal, bazense bir “havagazı memuru” gibi beklenmedik konuklar gelir.
- Bu eserlerdeki mizah, en zor anlarda bile kahkaha atabilecek bir “hayatta kalma pratiği” olarak varlığını sürdürür.
Nesin, “Hayattan zevk alma oyunu oynayan kentli kadınlarımız” derken aslında hepimize şöyle bir soru sorar: Bize dayatılan yalnızlıklardan, hayal kırıklıklarından gerçekten kurtulabilir miyiz?
Kişisel Not: Oyunlarda Saklı Yalnızlık Ritüeli
Bodrum katının rutubetli duvarları arasında yaşanan dolambaçlı sohbetleri ilk kez izlerken, ben de, kendi hayatımdaki yalnızlık anlarını hatırladım. Siyen’in soğuk sesiyle Diha’nın umut dolu naifliği arasındaki bu gidip gelmeler insanı kendine dürüst olmaya zorluyor.
İstanbul’un bir köşe tiyatrosunda, bu oyunu izlerken yaşadığım “bende ne çok Diha, ne çok Siyen varmış” hissi, bana şunu hatırlattı: Herkesin hayatında bir bodrum var. Orada, zaman zaman umutsuz, zaman zamansa küçük hayallerle kendini canlı tuttuğu, hep cebinde bir cümle taşıdığı, “yapacak bir şey yok, biz bize yeteriz...” diyebildiği bir bodrum.
İşte Hadi Öldürsene Canikom’un en güçlü yanı, sadece kadınların, sadece yaşlılığın hikâyesi olmaktan çıkıp izleyenin her gününe ya da akşamına sahici bir ayna tutmasıdır.
Tiyatro Olarak “Hadi Öldürsene Canikom”: Sahnelere Yansıyanlar
Oyun Türkiye’nin çeşitli şehirlerinde, farklı topluluklarca hâlâ sahneleniyor ve her seferinde salonlarda yeni bir sıcaklık yaratıyor. Özellikle küçük sahnelerde oynanan versiyonları, oyunun samimi havasını daha da derinden hissettiriyor.
Bir tiyatrosever ve şehir gezgini olarak size naçizane önerim; bu oyunu küçük bir İstanbul ya da Eskişehir sahnesinde, belki 40 kişilik minicik bir salonda izleyin. Çünkü sıcaklık ve içtenlik, bu metinde ve karakterlerde başat yer tutuyor.
[3][4]
Hayattan~Tiyatroya: “Beklenen Tehlike” Paradoksu
“Beklenen tehlike” kavramı oyunun ana yapı taşlarından biri. Seyirciye sıkça şu hissi veriyor: İnsan kimi zaman karşısına çıkacak bir felaketi bile umutla bekleyebiliyor; çünkü değişimin geleceğine, hayatının alışılageldik düzeninin kırılacağına inanmak istiyor.
Aziz Nesin bu paradoksu, çağdaş insanın gündelik tiyatrosuna taşırken, biz izleyicilere minik bir ayna tutuyor: Gerçekten korktuklarımızdan kaçıyor muyuz, yoksa onların gölgesinde başka bir varlık mı arıyoruz? Bu yalnızlık, travma ya da değiştiremediğimiz dönemlerin değişmeyen sancıları olarak yıllar boyu hayatımıza işliyor.
Son Söz: Bodrumun İçindeki Hayat
Sizi bilemem ama ben her şehirde, her kısa tiyatro molasında, Aziz Nesin’in oyunlarındaki o sahici sızıya ve mizaha yeniden hayran kaldım. Hadi Öldürsene Canikom ise her defasında, “yalnızlığın tuhaf cazibesiyle hayat döngüsünün mizahı” arasında sıkışıp kalanların oyunu oldu. Hem gülüp hem düşünmek isteyen, hayattan ve insanlardan umut kesmemiş herkese kucak açtı.
Her temsili farklı bir tat, her oyuncu farklı bir not bırakıyor. Ama hikâye hep aynı: Kendi bodrumumuzda, kendi korkularımızla ve umutlarımızla, yine birbirimize tutunmaya çalışıyoruz hayatta. Ve belki de, her birimiz az biraz “Canikom”uz.
Kaynakça
- [1] Hadi Öldürsene Canikom Tiyatro Oyunu Biletleri | biletinial
- [2] Hadi Öldürsene Canikom - Vikipedi
- [3] hadi öldürsene canikom - ekşi sözlük
- [4] Hadi Öldürsene Canikom | tiyatrolar.com.tr
- [5] Hadi Öldürsene Canikom - Tiyatronline
