Bir Şehir, Bir Sahne, Bir İnsan: Ali Poyrazoğlu’ndan Süzülen Zaman
Düşlerin en narin olduğu zaman dilimlerinde, sokağa asılı bir afişte Ali Poyrazoğlu Tiyatrosu’nun adı okunur: “Asi Kuş... Ödünç Yaşamlar...” Sadece oyun değil; hayatın kendisine atılmış bir çengel, insanı varoluşun hemen yanı başında tutmaya çalışan bir direniştir Poyrazoğlu’nun tiyatrosu. Onun adı yalnızca bir festivalde yankılanmaz; konuşulan, yaşanan, düşlenen her yerde, bir fısıltıdaki kırılganlık, bir replikteki neşe, bir yalnızlıktaki derinlik olarak yaşar. Ve festival denen o büyülü buluşmayı var eden asıl şey, tam da buradadır: Gerçekle düş arasındaki o ince çizgide, bir metnin cümlelerinden taşar insanın içini sızlatan ve aynı anda sevince boğan hayat kırıntıları.
Ali Poyrazoğlu: Sahnede Bir Yaşam
Ali Poyrazoğlu… Yalnızca bir isim değil, bir dönem, bir bakış, bir içsel yolculuğun gölgede kalmış notasıdır. 1946 yılında İstanbul’da doğmuş, İstanbul Konservatuvarı’nın Tiyatro Bölümü’nden mezun olduktan sonra, yollarını İngiltere ve Fransa’ya düşürmüştür. Oralarda tiyatro okumuş, nefesini başka coğrafyaların havası, başka dillerin sesiyle özdeş kılmış, sonra şehri İstanbul’a; İstanbul’un ise Şehir Tiyatroları’na dönmüştür. Gün gelmiş, Dormen Tiyatrosu, Kent Oyuncuları, Ulvi Uraz Tiyatrosu ve Gülriz Sururi-Engin Cezzar Tiyatrosu gibi dönemin öncü topluluklarında iz bulmuştur. 1972 yılında ise kendi sahnesini kurar: Ali Poyrazoğlu Tiyatrosu[3][4]. Bu tiyatro, yalnızca bir sahne değildir; denizin ortasında bir sal, kalabalığın arasında bir yol, gürültünün içinde bir sükûnet gibidir.
Yetmişten fazla film, kırk beş oyun çevirisi, sayısız yönetmenlik, ülke ülke, sahne sahne dolaşmış bir ömrün özeti değildir bunlar; her birinin ardında, anıların kararmayacak bir duvarına çizilmiş küçük çizikler vardır. Ve belki en çok, Amerika’da, Broadway’in kalabalıkları arasında, Pera Palas’ta İngilizce başrol oynarken hâlâ bir düşün izini sürdüğünü hissetmiş, “Ali Uyanık” tiplemesiyle geniş kitlelerin gönlünde öylece bir iz bırakmıştır[3][4].
Festival Ruhu: Ali Poyrazoğlu ve Sahnenin Dönüştürücü Gücü
Bir festivali benzersiz kılan, yalnızca sahnelenen oyunlar değil, o oyunların içinden geçen, seyircinin kalbine dokunan görünmez bağlardır. Ali Poyrazoğlu Tiyatro Festivali de bu dokunuşun en naif, en gerçekçi örneklerinden biridir; bazen İstanbul Tiyatro Festivali’nin ışıklı yollarında, bazen Anadolu’nun bir kasabasının tiyatro salonunda yankılanır. Ve zamanla festival, bir vakaya, bir kutlamaya değil; hayatın günlük telaşı arasında bir iç çekişe, bir nefes alışına dönüştü[1][5].
Sahneye çıkmak… Çıkmak ne soğuk bir fiil... Oysa Poyrazoğlu’nunki bir çıkış değil, bir davettir: “Haydi, hayat dedikleri şeyin tam ortasında toplanalım!” der gibi. 2012 yılında Ali Poyrazoğlu Tiyatrosu’nun 40. yılı İstanbul Tiyatro Festivali’yle kutlanırken,[1][5] “Asi Kuş” adlı oyun sahnededir: Bizet’in ünlü Carmen operası, balenin zarafetiyle, mizahın kabına sığmaz sesiyle buluşur. Aynı gecede hem Don Jose, hem Carmen, hem Toreodor, hem de Boğa olur Poyrazoğlu—çokluğun bir bedende, bir ruhun bütüncüllüğünde buluşmasını seyirciye sunar[1].
Bir Festivali Tanımlamak: Zamanın Süzgecinden Geçmiş Bir Gelenek
Ali Poyrazoğlu Tiyatro Festivali denildiğinde, bir resmi kurumun duyurduğu etkinliklerden fazlası gelir akla. Çünkü asıl festival, törensel bir açılıştan, protokolden ibaret değildir; mahallenin arka sokaklarında oyundan oyuna koşturan çocukları, bir bilet kuyruğunda sabırla bekleyen yaşlıları, ilk kez tiyatroya adım atan gençleri içerir. Bazen Kadıköy Belediyesi’nin düzenlediği festivalin ilk perdesi Poyrazoğlu’nun “Ödünç Yaşamlar” oyunuyla açılır ve bir yaz akşamının usul ışığında, oyuncuların gölgesinde tanrısal bir masal anlatılır[2].
Festival, zamana direnen bir anıt gibidir. Her yıl, yeni bir temada, yeni bir heyecanla ama aynı kökten; izleyicinin duygusuna, hayatın döngüsüne tutunarak yükselir. Burada gösterilen oyunlar bireysel yalnızlığı değil, topluluğun kolektif ruhunu, birlikte susmayı ve birlikte gülmeyi yüceltir. Her yeni festival, Poyrazoğlu’nun dilinde değişmez bir çağrıya dönüşür: “Hayat oyundur, oyun da hayattır.”
Ali Poyrazoğlu’nun Dilinde Yalnızlık ve Umut
Onun sahnesinde yalnızlık asla yekpare bir karanlık değildir; çoğu zaman insanı gülümseten, ona ait hatıraları sırtında taşıyan bir dosttur. “Hayat öyle bir masal ki; bazen kahramanlarını tanıyamıyorsun. Bazen de en çaresiz anında, bir repliğin içinden bir umut filizleniyor,” dercesine, oyunlarındaki karakterlerin her biri, seyircinin başka köşesinde kendini bulur.
Poyrazoğlu’nun sahnelediği metinlerde mizah sarkacı gibi işler: Kimi zaman dipsiz, kimi zaman göğe yakın, asla dingin değil ama daima öngörülemeyen. Bu humorun arkasında ise trajediyle barışık bir akıllılık saklıdır; bir Shakespeare’in “Deliliğin bu kadar yakın olması, aklın zaferidir.” dediği gibi, Poyrazoğlu da çılgınca kahkahaların arasında hayatın sessiz fısıltısını ustalıkla yerleştirir.
Oyunlarda İç Yolculuk: Asi Kuş, Ödünç Yaşamlar ve Diğerleri
Her festivalde bir Ali Poyrazoğlu oyunu izlemek, yalnızca bir sanat eserinin seyri değildir; içsel bir yolculuk, bir içe dönüş, bir hesaba çekilmedir.
- Asi Kuş: Bir başkaldırının, bir uyumsuzun ötesinde, insanın kendi doğasına açtığı savaşı anlatır. Bizet’in Carmen’ini alır ve ona mizahın, ironi ve insan sıcaklığının kanatlarını takar. Her karakter, Ali Poyrazoğlu’nun bedeninde yeniden doğar; seyirci, sahneyle kendi tarihini paylaşır[1][5].
- Ödünç Yaşamlar: Yaşam hakkının ödünç olduğu bir alemde, hayata temas eden ikili öyküler, sürprizlerle dolu bir kolaj olarak karşılar seyirciyi. Her öykü, kimliği belirsiz bir zamanın kahramanıdır; umut, aşk ve kaybolmuşluk arasında bir arayıştır[2].
Bazen Anadolu’nun küçük bir kasabasında, bazen Berlin’in soğuk sularında, bazen Broadway’in ışıklı caddelerinde oynanır oyunlar. Ama mekan değişse de değişmeyen tek bir şey vardır: İnsan ve onun o büyülü yalnızlığı.
Bir Festivalin Evrenselliği: Türkiye’den Dünyaya Yayılan Yankı
Ali Poyrazoğlu Tiyatro Festivali ve eserleri yalnızca yerel bir kıpırtı değildir; ulusal sınırları aşmış, evrensel bir dilin meşalesi olmuştur. Oyunlarının Almanya’da, İsviçre’de, Fransa’da, Yunanistan’da, Avustralya’da, İngiltere ve Avusturya’da sahnelenmesi,[3][5] dilin sınırlarını aşan bir evrenselliğin göstergesidir. Seyirci nerede olursa olsun, bir repliğin, bir mimikteki duygunun kendisine dokunduğunun farkına varır ve orada, kendi hikâyesinin küçük bir taşını bulur.[3]
1998 yılında Broadway’de sahnelenen “Pera” adlı yapım ise adeta bir meşale gibi yankı bulmuştur. Amerikan tiyatrosunun kıdemli oyuncuları arasında, Türkçede, İngilizcede, farklı aksanların sarmaşık gibi dolandığı sahnelerde kendi rengini ve sesini duyurabilmek Poyrazoğlu’nu benzersiz kılar.[3][4]
Yerelden Küresele: Kolektif Bilinçte Ali Poyrazoğlu’nun Yeri
Bir festival, çoğu zaman bir gecelik parıltı olarak düşünülür. Oysa Ali Poyrazoğlu’nun tiyatro festivallerinde asıl parlayan, insanın içindeki özlemdir. Bir araya gelenler, tanıdık bir hikâyede çocukluğunu, annesini, kaybolmuş bir dostun sesini bulur. Ve bazen, bir monologda birdenbire kendini işitmek kadar sarsıcı olur tiyatro.
Seyirci oyun boyunca gülümserken, içinde ani sarsıntılar yaşayan yalnızca karakterler değildir; bir festivalin gecesinde, bir şehrin suskunluğunda, kolektif bir arınmayı yaşarız. Toplumsal bellek, bir oyuncunun sahnedeki tebessümünde yavaşça kendine gelir. Ne de olsa, tiyatro aslında herkesin biraz da kendi hayatını prova ettiği bir sahnedir.[5]
Şehirde Değişen Rüzgar: Tiyatro Festivallerinin Kültürel ve Sosyal Etkileri
Kadıköy’de, İstanbul’un yaz yorgunu sokaklarında, bir festivalden çıkan kalabalığın arasında yürürken, farkına varmadan bir topluluğun ortasında bulursunuz kendinizi. Festival ruhu, mevsimlik bir eğlence değil, yılın her günü ihtiyaç duyulan bir nefes alışıdır. Kültürel değişimin, insan sıcaklığının, toplumsal farkındalık ve empatiye dönüşen bir beraberliğin sembolüdür bu festivaller.[2]
Ali Poyrazoğlu’nun tiyatro geleneğinde insanın yalnızlığını, aidiyet arayışını, mizahla iç içe geçmiş direncini bulmak mümkündür. Tiyatro festivalleri; şehrin duvarlarına asılı bir çağrıdan, bir parkta oynanan sokak tiyatrosuna, bir belediye binasının salonunda yankılanan alkışlara dek, kolektif bir şifa gibi yayılır şehirde.[2]
Anahtar Kavramlar: Mizah, Trajedi ve Umudun Buluştuğu Yer
Bir Ali Poyrazoğlu festivalini diğerlerinden ayıran nedir? Öncelikle, mizahın dönüştürücü gücü; trajedinin ağırlığından kaçarken umutla yeniden doğan karakterler, acının sarkacındaki inatçı neşe… Ayrıca, oyunların katmanlı yapısı, iç dünyalarındaki çatışmalarla reel dünyanın gerçekliğinden kaçamayan ama rüyanın dizginsizliğine de kendini teslim eden karakterleri vardır.
Poyrazoğlu’nun festivalleri, yaşamı tüm çıplaklığıyla gösterirken, seyirciye bir aynadan çok, bir pusula uzatır: “Kendi yolunu seç, kendi müziğinde dans et, kendi yalnızlığında huzur bul…” Ve bu yüzden, her festivalde yeni bir kendilik, yeni bir arayış, yeni bir buluş vardır.
Ali Poyrazoğlu’ndan Sonraya: Geleceğe Taşınan Bir Gelenek
Her festivalin sonunda, seyirci dağılırken şehir aynı şehir değildir. Çünkü dönüşen yalnızca sahneden fırlayan replikler değildir; festivalin dokunduğu herkesin içinde, bir tohum gibi ekilmiş tiyatro sevgisi, yarınlara yeşerir. Ali Poyrazoğlu’nun tiyatro festivalleri özelinde sürdürülen gelenek, genç kuşaklara yeni bakış açıları, yeni hayal biçimleri sunar. Her bir oyun, bireysel acıların ortak iyileşmesine, toplumsal kaygıların sanat yoluyla hafiflemesine aracılık eder. Çünkü tiyatronun özü, hayatın katı gerçekliğine rağmen, insanın umut etmeye olan inancıdır.
Son Söz: Düşler, Yalnızlıkla Sarmalanan Gerçekler ve Tiyatroda Ali Poyrazoğlu Ruhu
Bir festival biter, başka bir festival başlar; ama Ali Poyrazoğlu’nun bıraktığı iz, sıradan bir hatırada, bir geceye sığmaz. Onun tiyatrosunda, zamana direnen metinler, insanın içsel yolculuğu ve dönüştürücü mizah her daim yeni bir başlangıçtır. Festival dediğimiz şey; ne bir organizasyon, ne bir anı defteri; varoluşun kendinden utanmadığı, insana en yakışan halidir. Ve her festivalin ardından, şehrin ışıklarında, bir oyun ışığının yalnızca sahneyi değil, iç dünyamızı da aydınlattığını biliriz.
Kaynakça
- İstanbul Tiyatro Festivali, “Ali Poyrazoğlu Tiyatrosu 40. Yıl / Asi Kuş”. [1]
- Kadıköy Belediyesi, “Kadıköy Belediyesi Tiyatro Festivali Başladı”. [2]
- İstanbul Tiyatro Festivali, “Ali Poyrazoğlu - İstanbul Tiyatro Festivali - Onur Ödülleri”. [3]
- Vikipedi, “Ali Poyrazoğlu”. [4]
- Mimesis Dergi, “Ali Poyrazoğlu Tiyatrosu 40. Yılını Festivalde Kutluyor”. [5]
