Merhaba dostlar! Bugün sizi öyle mistik bir yolculuğa çıkaracağım ki, ruhunuz bir yandan Mevlana’yı selamlayacak, bir yandan bir dedektifle akıl hastanesini gezecek. Bugünkü menümüzde ermişlik ve günahkarlık var! Tabii yanında bolca kara mizah, bol baharatlı toplumsal tespitler, bir parça tarihi dedikodu ve dibine kadar insani zaaflar… Hazırsanız, tam bir “hem güldüren hem düşündüren” self-servis açıldı, buyurun ortaya!
Ermiş Kimdir, Günahkar Ne Yapar?
Her şeyin başı tanım! Bizde ermiş dendi mi akan sular durur; “Mübarek, elini öpelim, bir üflesin, başımıza iyi gelsin.” Günahkar dendi mi de suratlar ekşir: “Aman yaklaşma, teraziyi şaşırtır.” Aslında ermişle günahkar, hayat denen şu devasa sahnede başrolü paylaşırlar. Kimileri ışığın peşindeyken, kimileri gölgelerde kaybolur. Ama çoğunluk... İşte tam arada, bazen ermiş bazen günahkar hisseder kendini. Yaşadıkları, yedikleri, içtikleri, sevdikleri ve kızdıklarıyla tabii!
Toplumun Hassas Tartısı: Ne Ermişlik Bitiyor Ne Günahkarlık
Hani şöyle bir haberde görürüz, adam vakti zamanında “Bunu hiç beklemezdik, çok temiz bir insandı!” diye tanımlanır. Ama bir bakmışsın, demir parmaklıklar ardında. İşte bu, insan doğasının ikili yapısıyla—yani içindeki ermiş ve günahkarla—yüzleşmesiyle alakalı, ruhumuzda ayakta alkış mı var, yoksa ıslık mı? Batının modernleşme sancısı ile Doğu’nun ilahi geleneği arasında sıkışmış günümüz insanı, kendine sorar: “Ben kimim, neye inanıyorum ve neden her günah işleyip, ertesi gün dua ediyorum?” Bediüzzaman Said Nursi gibi büyüklerden dinleyelim: “Günahlara karşı takva ve amel-i salih esaslarıdır. Her bir günahı terk etmek farzdır, terk etmek bir amel-i salihtir”[1]. Yani, her günaha karşı bir ermişlik şansı var! İşte bu yüzden, her gün biraz az da olsa ermiş olmaya çalışıyoruz; tabii hadi dürüst olalım, genelde günahkar taraf kazanıyor!
Bir De Tiyatroya Soracak Olursak: “Ermişler ya da Günahkarlar” Nereden Çıktı?
Olayı biraz tiyatroların sahnesine taşıyalım: “Ermişler ya da Günahkarlar” adlı tiyatro oyunu, Mark Styler adında polisiye romancı bir elemanın, tarihin büyük seri katili ile görüşmek için bir akıl hastanesine gitmesiyle başlıyor. Doktor Farquhar ve hemşire Plimpton tarafından hop bir odaya, hop bir sorguya—hayat bir polisiye roman gibi ilerliyor orada[4][6]. Oyunda insanın içindeki vahşi, saldırgan, suç eğilimli yanlarıyla yüzleşiyor—baya gerçekçi yani. Biz sanıyoruz ki ermiş ile günahkar birbirinden ayrı; oysa ikisi de insanın tam içinde, bir gün sağda bir gün solda koltuk kapıyor arsızca[2][3].
Ermişlik: Lokma Lokma Aydınlanma mı?
Gelin ermişlik ihalelerini biraz deşelim. Haşmetli, felsefesi bol, menkıbe yağmurlu bir alan. Bugün Türkiye'nin yerel lezzetleri konusunda ermişler başı çeker: Yahu “şefin önerisi” diye lokantada herkesin yediği menemen, aslında ermişlerin buluşu mu? Mevlana’nın etrafında tabaklar dönerken, bir yanda da ruhlar kanatlanır. Gerçi Mevlana’ya bazı felsefeciler gelmiş, sorular sormuş, hepsi cevaplarını Şems-i Tebrizi’den almışlar; cevabı duyan felsefeci de küçük dilini yutmuş, ermişin yanında nutku tutulmuş[1]. İşte ermişlik böyle: Hem lafı gediğine koyar, hem insanı şaşırtır.
- Takva nedir? Günahlardan sakınmak. Bu iş öyle tweet atmaya benzemez; otokontrol, sabır ve “Aman Mevlam nazardan saklasın” duygusu ister.
- Amel-i salih nedir? İbadet ve iyilik dolu hareketler. Birine yol vermek mi, sandalyeni paylaşmak mı, yoksa komşunun balkonunu çiçekle doldurmak mı? Hepsi puan kazanmak için!
- Günahı terk etmek neden ermişlik sayılır? Çünkü her bir günaha hayır demek, “Ben insanım, fıtratım iyiye eğilimli” demenin öteki adıdır[1].
Ama unutmayın: Ermiş, illa sakalını beline dolayan, hiçbir hata yapmayan, sürekli nefes alan bir ruh hali değildir. Arada bir yoldan şaşar, unutsa da geri gelir; esas farkı sorgulanmakla kalmayıp, sorgulatmakta!
Günahkarlık: Şeytan Tüyü Mü, Yoksa Pratik Kolaylık?
Diğer taraf: Günahkarlar! Bunlar, kimilerine göre adım başı “eyvah!” dedirten, kimilerine göre “yahu ne olacak, hepimiz insanız!” diye hafifletilen tipler. Günahkar olmak bir nevi kahramanlık mı, yoksa hayatı daha renkli yaşama çabası mı? Bilim insanları dese de suç, vahşet, cinayet neden bizi cezbediyor, bir filmde kötü karaktere niye “Ama aslında iyi biri...” demek istiyoruz? Çünkü korku ve şiddetin heyecanı içimizde bir yerleri dürtüyor[3]. Kendimizde “gizli günahı” bulup af dilemek, bir yandan da “ama o da hak etti” diye mırıldanmak doğal refleks!
- Günah işleyen insanlar için kabir bir cezaevi kapısı gibi: Hep “ölüp gideceğim, azap göreceğim” umutsuzluğu[1]. Ama hayatın tatlı yanlarıyla aramızdaki o günah barikatını aşmak, bir nevi insan olmanın sıcaklığı.
- İnsan, gençliğini hayır ve iyilikle harcarsa kabrin saadet kapısı olduğuna inanır, dünya zevklerinden çok ruhani tatmin bulur[1].
- Günah, toplumsal tatlandırıcı mı? Yoksa derinde bir huzursuzluk mu? Herkesin kendi gerilim filmi; başrolünde suç ve pişmanlık.
Bütün Soruların Başrolü: İnsanın İçi
Düşünelim: Ermişler ve günahkarlar aslında ölçeklerimizde birbirini dengeliyor. Kimse “Ben tam ermişim” diyemez, hatta “Tam belayım!” diyen günahkar da nadirdir. Çünkü hayat, ikisi arasında akrobatik dansını sürekli döndürür.
- Bir gün komşuya yardım edersin, ermişlik rütbesi kazanırsın.
- Gece yarısı online alışverişte ihtiyacın olmayan şeyleri sepete doldurur, “Yahu yazık param gitti!” diye pişman olursun, günahkarlık sınıfında bir üst seviyeye geçersin.
- Dersten kaytarıp dondurma yemeye çıkarsın, kimseye zarar vermesen de “İyi öğrenci” maskesi düşer, azıcık günah işledin say.
- Trafikte birine yol verirsin, yaşlı teyzeyi karşıya geçirirsin, ermişlikte bir yıldız daha!
Kısacası, ermişlik ve günahkarlık bir döngü: Bir gün sağda, bir gün solda; sabah dua, akşam pişmanlık.
Kültürel Perspektiften Ermişlik ve Günahkarlık
Türk Filmlerinde ve Yemeklerinde Ermişlik-Günahkarlık Motifi
Sanat dedin mi işin içine ermişlik ve günahkarlık hep karışır. Klasik Yeşilçam filmlerinde “Anasının kuzusu” bir karakter, bir anda mahallenin baş belası olur. Ama sonunda pişmanlık gözyaşıyla “Affet beni” der. Çünkü Türk kültüründe ‘Hatasız kul olmaz’ mottosu her yerde geçerli!
“Helal Lokma” ve “Haram Lokma” Arasında Yolculuk
- Bir simit, bir çay; güneşi selamlayan bir ermişin kahvaltısı gibi masum!
- Okey masasında yapılan “hileli taş değişimi” ise günahkarlığın somut örneği!
- Lokantada başkasının sucuğunu izinsiz yeme denemesi, toplumda bolca rastlanan bir günah; ama tabii “Paylaşmak güzeldir” deyip işler kurtulur!
Yerel Lezzetler: Ermiş Tarifler mi, Günahkar Tatlar mı?
Bazen bir yemeğin lezzetinde bile ermişlik ve günahkarlık var. Mesela “Gavurdağı Salatası” güzellik ve doğallıkla ermişliği kucaklıyor, Maraş dondurması ise “Gece yarısı kaçamak” hissiyle günahkarlığa göz kırpıyor.
Bir bakıma, En iyi aşçı, azıcık günah, bolca ermişlik formülünden çıkar. Her tencere, kendi içinde bir ikilem!
Eğlence Mekanlarında Ermişler ve Günahkarlar
Eğer gece dışarı çıkıyorsan, gideceğin mekanda kesin şöyle diyaloglar döner:
- “Arada bir azıcık şarap, kime ne zarar?” deyip günahkarlığı hafifçe sahiplenenler.
- “Ben suyla mutluyum, akşam namazını kaçırmam, mekanın en ermişi benim!” diyen saf ruhlu arkadaşlar.
- “Dünya bir oyun, partideyiz, sabah pişman oluruz!” diyerek ikilemde kalanlar.
Yani sosyal hayatta, sabaha kadar süren sohbetler “Ermiş olsam şu an burada olmazdım” ile “Günahkar olmasam bu kadar eğlenmezdim” arasında gider gelir.
Ermişlik ve Günahkarlık: Kendi Kendine Evde Denenebilir Mi?
Evde otururken bile insanın içindeki ermiş ve günahkar savaşı bitmez. Bazen sabah erken kalkıp meditasyon yaparsın, “Oh ne huzur!” derken bir bakarsın öğlen üçte Netflix’e gömülmüşsün, “Ermişlik fişi çekildi, günahkarlık dominate etti!” Durum hep değişken, önemli olan kendi iç huzurunu bulmak. Bazen ermişlik, kendine ve topluma fayda sağlamak; bazen günahkarlık, arada bir kendine dürüst olabilmek.
Tiyatro Sahnesinde Ermişlik ve Günahkarlık: Gerçekten Hangisi Ağır Basar?
"Ermişler ya da Günahkarlar" tiyatro oyunu, insan doğasının iki tarafına ışık tutuyor. Mark Styler adındaki romancı karakter, tarihi bir seri katil olan Easterman ile gerçek bir yüzleşme yaşamak için hastaneye gidiyor, ama orada kendini bir sinir harbinin içinde buluyor[4][6]. Komedinin ve gerilimin iç içe geçtiği oyun, her insanın içinde birer “ermiş” ve birer “günahkarın” yaşadığı tezini savunuyor. Hastanede bile ermişlikten bir gram bulamazsın bazen, günahkardan medet umarsın. Herkesin maskesi var; kimininki dua, kimininki inkâr.
Sonunda kendimize soruyoruz: “Oyun bittikten sonra ben hangisiyim?” Ve işte cevabı: Gündüz ermiş, gece günahkar; hafta sonu tam ortası!
Tarihi ve Dini Perspektif: Ermişlik mi, Günahkarlık mı Kazanır?
- Ermişlik, manevi huzurun, toplumsal örnekliğin; takva ve amel-i salih ile büyür.
- Günahkarlık, insanın zaaflarıyla, arada bir hata yapıp sonra “pişmanım” diyebilmekle patlar.
- Toplumda günahtan kaçmak (“Takva” denen şey), zamana göre değişir. Eskiden kavga etmek, bugüne göre daha günahken, şimdi online tartışma “normal” kabul ediliyor.
- Ermiş ve günahkar, bir nevi içsel rekabetin iki tarihi yarışçısı; Bediüzzaman gibi ilim adamları, insanın günaha karşı takva geliştirmesinin yolu olduğunu vurgulamışlar[1]. Ama günah işleyenin bile sonunda “bakıp ders alması” mümkündür.
Son Çıktılar: Günah-ermiş Dengesini Ararken
Ermişler ve günahkarlar hayatın her anında bizimle, yolda yürürken, ekmek alırken, gece eğlenirken, kafamıza takılan sorularda… Tiyatro sahnesinde karanlık-gizemli bir akıl hastanesinde karşılaşsak da, mutfağımızda sabah simidiyle buluşsak da, herkesin içinde bir ermiş ve bir günahkar oturur. Her gün biri konsere giderken, diğeri evde meditasyon yapar. Önemli olan vicdan terazisinde hangisinin ağır bastığını sormak – ama cevabı sabit kalmaz, çünkü hayat devasa bir sahne ve biz bir gün ermiş, bir gün günahkar rolündeyiz.
Yerel Lezzetler ve Eğlence Mekanlarıyla Son Kıta:
- Eğer bir gün Kadıköy'de meyhane turu yaparken kendinizi hafif günahkar hissederseniz, hemen bir cami gezintisine çıkıp vicdanınızı rahatlatabilirsiniz.
- İzmir Kordon’da dondurma yerken “Ermişin mutluluk formülü!” deyin, ama yanına çekirdek ekleyip çevreyi kirletirseniz, “Günahkarlık seviyesi: Başlangıç” olur.
- Bir arkadaşınızın doğum gününde “Abartmak günah!” diyip salataya gömülün, üç saat sonra pastanın üstündeki şekerleri silip süpürürken kendinize şaşıracaksınız!
Kaynakça
- [1] irfanmektebi.com. "Benim İzdirabım: Yalnız İslam'ın Maruz Kaldığı Tehlikeler". Takva ve Günahkarlık Üzerinden Bediüzzaman’ın Toplumsal Analizi.
- [2] babasahne.com. "Ermişler ya da Günahkarlar: İnsan Doğasıyla Yüzleşme."
- [3] aydin.ktb.gov.tr. "Tiyatro: Ermişler ya da Günahkarlar. Suça ve Şiddete Eğilim, Toplumsal Meraktan Doğan Heyecan."
- [4] biletinial.com. "Mark Styler ve Polisiye Tiyatro: Ermişlik ve Günahkarlık Teması."
- [6] tiyatrolar.com.tr. "Oyun Özeti: Ermişler ya da Günahkarlar. Akıl Hastanesi Hikâyesi."
