Müzikal Nedir? Türk Müzikali Deyince Ne Anlamalıyız?
Az çok herkesin kulağına gelmiştir: Müzikal, tiyatroyla müziğin iç içe geçtiği, dansların, şarkıların, kostümlerin ve elbette bir hikâyenin bir araya geldiği gösteri sanatıdır. Broadway’e uzanan bir serüveni vardır ama “Bir Türk Müzikali” dediğimizde, bu türün Anadolu’ya, Osmanlı’ya, Cumhuriyet’e, köy kasaba kasaba dolaşıp İstanbul’da sahne ışığı altında başka bir renge bürünmesini anlatırız. Yani işin özü: Türk müzikali, Batı’da doğup bizim damak tadımıza uyarlanan, zamanla kendi karakterini bulan özel bir sahne türüdür.
Müzikalin Dünya ve Türkiye’deki Kısa Serüveni
Dünyadan Türkiye’ye Uzanan Yolculuk
“Opera, operet, ballet... Müzikal bunların hepsinin akrabası sayılır.” Antik Yunan tiyatrosunda filizlenip Shakespeare’in masasında pişmiş; Rönesans’ın sahnesinde yeniden doğmuş, sonunda New York’ta Broadway etiketiyle yıldızlaşmıştır. Avrupa’da gelişirken, Osmanlı sarayındaki şenliklerde de farklı bir canlılık vardı. Ama modern anlamda opera ve operet, Osmanlı’da 19. yüzyılın ikinci yarısında görünmeye başlar. Müzikalin asıl çıkışı ise, 20. yüzyılın ortalarında, Cumhuriyet’in yeni sahnelerinde yaşanır [5] .
Türkiye’de Batı Müziğiyle Harmanlanan Sahne Sanatları
Türkiye’de batı esintili müzik ve tiyatro, ilk olarak Tanzimat dönemiyle (1839-1876) başlar. Saray tiyatroları ve Galatasaray Tiyatrosu gibi mekânlarda, batılı repertuvarlar ve yerli yazarların eserleri yan yana gelir. Operet türü hemen halk arasında yaygınlaşır; Hafız Post ya da Hacı Arif Bey gibi besteciler minik müzikal parçalara yol açar. Cumhuriyet’le birlikte, Ankara’da Musiki Muallim Mektebi (1924) ve İstanbul’da Dârülelhan, klasik batı müziği ve tiyatrosunun handiyse mutfağı olur [2][7].
Türkiye’de Müzikalin Tarihi: “Hisseli Harikalar Kumpanyası” Bir Başlangıç mı?
Bugün hâlâ dillere pelesenk olmuş Türk müzikali deyince akla gelen ilk büyük yapıttır Hisseli Harikalar Kumpanyası. Peki, gerçekten ilk Türk müzikali o mudur? Yoksa daha öncesi de var mıydı?
Bir Dönüm Noktası: 1970’lerin Renkli Dünyası ve Hisseli Harikalar Kumpanyası
1970’lerden önce Türkiye’de operet, revü veya müzik ağırlıklı eğlenceler bolca vardı. Ama modern batılı anlamda “müzikal” sahne düzeniyle halkı kasıp kavuran ilk büyük girişim: Hisseli Harikalar Kumpanyasıdır. 1977 yılında Haldun Dormen’in yönetiminde sahnelenen bu oyun, hem kadrosuyla hem melodileriyle geniş kitleleri sahne sanatlarıyla buluşturmuştur [5].
- Sahne tarihi: 14 Mart 1977, İstanbul Sonradan da turneler ve televizyon gösterimiyle Türkiye çapında tanınır hale gelir.
- Müzik: Melih Kibar’ın akılda kalan müzikleri ve Çiğdem Talu’nun sözleri
- Yaratıcı ekip: Haldun Dormen (yönetmen), Engin Cezzar ve Suna Pekuysal gibi dev isimler
Bunun öncesinde elbet ufak çaplı denemeler vardır: Özellikle Ferhan Şensoy’un “Ferhangi Şeyler”i gibi tek kişilik kabareler ya da Muhsin Ertuğrul’un öncülüğünde İstanbul Şehir Tiyatrosu’nda sahnelenen müzikli oyunlar. Ama Broadway kalitesinde bir toplu müzikali ilk büyük popüler çıkışıyla Hisseli Harikalar Kumpanyası başlatır.
İlklerden Birkaç Örnek ve Başka Durağımız: Lüküs Hayat
Sandığınızdan eski! Tiyatro tarihinde “ilk Türk müzikali” tartışmalı olsa da, Lüküs Hayat (1933) farklı bir yer tutar. Ekrem Reşit Rey’in eseri olan bu oyun, Necip Celal Andel’in müzikleriyle Cumhuriyet’in ilk yıllarının eğlence hayatına damga vurur. O dönem için operet diye geçen bu oyunlar, günümüz müzikaliyle arasında ince bir çizgi taşısa bile, esas olarak “müzikali Türkçeye adapte etme çabası”dır [5][8].
- Sahne tarihi: 1933’te başlar; İstanbul Şehir Tiyatroları’nda 70 yılı aşkın süreyle aralıklı olarak sahnede kalır
- Yaratıcılar: Ekrem Reşit Rey (yazar), Necip Celal Andel (besteci)
- “Lüküs Hayat Cennette Yok” gibi melodilerle şehirlinin diline, hayatına karışır
Kıssadan hisse: “Türk müzikali” tarihi, arada kaçan birkaç denemeyle 1930’lardan 1970’lere uzanır, ama patlama noktası 1977’dir.
80’lerden 2000’lere: Türk Müziği ve Tiyatrosunda Yeni Bir Dönem
Eğlence sektöründe yaşanan açılımlar, popüler kültürle iç içe geçen müzikler, sahnelenen oyunlarda da kendini gösterir. Barış Manço, Cem Karaca, Moğollar gibi toplulukların öncü olduğu “Anadolu Pop” ve “Anadolu Rock” akımları, müzikalde halk türkülerinin ve güncel ezgilerin de kullanılması için yol açar. Özellikle Ferhan Şensoy, Levent Kırca, Leman Sam gibi isimlerin sahnelediği, kimi zaman politik taşlama barındıran müzikaller Türk sahnesindeki çeşitliliği artırır [4].
- Şan Tiyatrosu’nda ve Devekuşu Kabare’de müzikli komedi oyunları yükselişe geçer
- Devlet Tiyatroları ve İstanbul Şehir Tiyatroları repertuvarında “Çalıkuşu”, “Keşanlı Ali Destanı”, “Zengin Mutfağı” gibi eserler müziklerle buluşur
- 1990’lar ve 2000’lerde TV dizilerinin ve sinemanın da etkisiyle, modern müzikal kültürü yeniden canlanır. “Deli Bayramı”, “Hababam Sınıfı” gibi klasikler bile müzikal formata uyarlanır
Yeri gelmişken: Oyunların sahneye çıkışını genellikle Devlet Tiyatrosu, İstanbul Büyükşehir Belediyesi, bazı özel tiyatro toplulukları üstlenir. Kentlileşme ve televizyonun yaygınlaşması, müzikallerin temalarına, konularına da taşra mizahı ve güncel sosyal olayları sokar.
Bir Türk Müzikalinin Temel Özellikleri
Peki, Türk müzikali Batı’dakilerden nasıl ayrılır? Broadway’de gösterişli kostümler ve dev prodüksiyonlar, Türkiye’de çoğu zaman daha mütevazı ama samimi bir havaya bürünür. Mahalle kültürü, gündelik mizah, toplumsal taşlamalar, yerel temalar, hafif caz dokunuşları ya da halk ezgileri... Türk müzikali, esprisini de, hüznünü de sokaktan alır. Genellikle:
- Oyun adında “company”, “kumpanya”, “revü” ya da “kabare” geçer
- Kostümler, döneminin modasına göre renkli veya nostaljik olur
- Danslar “halay”dan “vals”e uzanır, bazen zeybek gibi yerel figürler sahneye çıkar
- Sosyal eleştiriler ve güncel göndermeler bolca vardır
- Müzikal oyuncunun sesi illa operacı kadar güçlü olmak zorunda değildir; işin samimi havası, “herkesin söyleyebileceği” melodiler oluşturur
Uzatmalı Bir Dostluk: Türk Müziği, Tiyatro ve Günümüz Müzikali
Seyirciyle sıcak bir bağ kuran müzikaller sadece görkemli sahnelerde değil, kimi zaman mahalle arasındaki küçük salonlarda, festivallerde, hatta üniversite topluluklarının kısıtlı imkânlarıyla da hayat bulur. Bugünün müzikalleri çoğunlukla sosyal medya ve dijital sahnelerle daha geniş kitlelere ulaşır.
- Yeni yazılan müzikaller, klasikler kadar izlenmese de sosyal medyada viral olur
- Haldun Dormen, Genco Erkal, Serap Aksoy, Melek Baykal gibi ustaların yetiştirdiği genç oyuncular; “Ali Poyrazoğlu Tiyatrosu”, “Hayal Perdesi” gibi topluluklar yeni nesil işleri sahneliyor
- Konular, gençlik sorunlarından işsizliğe, yerel yönetim taşlamalarından sosyal medya hicvine kadar çeşitleniyor
Türkiye’de Öne Çıkan Müzikal Sahneleme Tarihleri ve Etkiler
Seyirci, çoğu zaman büyükşehirlerde müzikali yakalıyor. Son 30-40 yılda şu kilometre taşlarını atlamamak gerekir:
- 1933: Lüküs Hayat – İstanbul Şehir Tiyatroları’nda ilk gösterim. 1980’lere dek defalarca yeniden sahneye çıkarıldı.
- 1977: Hisseli Harikalar Kumpanyası – Dormen Tiyatrosu, bulvar komedisinin en eğlenceli Türk uyarlaması
- 1986: Geceye Selam – Tiyatrokare, Zeki Müren ve Safiye Ayla gibi yıldızların hayatını konu alan müzikal
- 1992: Kafkas Tebeşir Dairesi – Devlet Tiyatrosu müzikal yorumuyla Bertolt Brecht klasiği
- 2002: Hababam Sınıfı Müzikali – TV ve sinemanın ünlü hikâyesi sahnede şarkılarla yeniden canlandırıldı
- 2011 ve sonrası: Hedwig ve Angry Inch, Notre Dame de Paris gibi batı menşeli müzikallerin Türkçe yorumları, Zorlu PSM ve İş Sanat gibi sahnelerde izleyiciyle buluştu
Birçok özel tiyatro ise İstanbul dışında da küçük şehirlerde turneler düzenliyor. İzmir, Ankara ve Bursa son yılların diğer müzikal merkezleri haline geldi.
Bir Müzikali İzlemenin Sırları ve Dost Tavsiyesi
Şu naçizane önerileri dost meclisine bırakmak isterim:
- Bilet işini son güne bırakmayın. Türkiye’de popüler bir müzikal bulmak kolay, iyi bir koltuk seçmek zordur.
- Yanınıza küçük bir not defteri alın, zira canlı müzikte kulağınıza güzel gelen bir melodiyi not etmek her zaman eğlencelidir.
- Oyun öncesi biraz “müzikal atmosferi” için, arka planda oyunun öne çıkan şarkılarını internetten dinleyin.
- Eğer çocukla gidiyorsanız, 90 dakikadan uzun gösterilerde çocuklar sıkılabilir. Genç izleyicilere hitap eden, tempolu müzikalleri tercih edin.
- Yavaş tempolu, duygusal melodili klasik müzikallerde ara sırasında oyuncularla sohbet etme veya fotoğraf çekme şansı yoktur. Müthiş bir kulis molası yakalamak isterseniz, özel tiyatro salonlarını ve matine gösterilerini tercih edin.
Türk Müziğinin Arka Planı: Gelenekten Günümüze
Türk müzikalinin gelişimini daha iyi anlamak için, Türk müziğinin kısa tarihine göz atmadan olmaz. Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan bir yolculuk! Türk müziğinin temelleri eski Türklerin dini törenlerinde, Hunlar ve Göktürklerde kamların (şaman) seslendirdiği ilahilerde ve savaş marşlarında atıldı [3][6]. Osmanlı sarayında klasik Türk müziği ve mehter takımının görkemli marşları tiyatral bir özellik taşıyordu. İstanbul’un fethi sonrası, Topkapı Sarayı’nda Enderun Musiki Mektebi’yle beraber Türk müziğinde kurumsallaşmanın yolu açıldı [2].
Cumhuriyet fikriyle gelen batılılaşma rüzgârları, Atatürk’ün müzikte çok seslilik ve çağdaşlaşmayı hedefleyen politikalarıyla birleşti; böylece klasik Türk müziği, halk müziği ve Batı müziğinin katmanları Türkiye’nin kültürel ortamında iç içe geçti [4].
Dünün ve Bugünün Yorumcuları ve Seyircinin Değişen Talepleri
Hatırlatmak lazım: Her dönemin müzikali, o dönemin ruhunu sahneye taşır. 80’lerde daha çok darbeler sonrası sosyal taşlama, 90’larda TV etkisiyle nostalji, 2000’ler sonrası ise gençlik meseleleri, kadın hakları ve sosyal medya gündemleri öne çıkar. Oyuncular bambaşka rollere, izleyici başka esprilere güler. Kostümden koreografiye her şey zamana ve izleyici kitlesine göre değişir.
- Bugünün müzikal izleyicisi, YouTube ve Netflix’le büyüdüğünden sahneden gerçek anlamda canlılık bekliyor.
- Alışveriş merkezlerinde, yaz festivallerinde hatta sosyal medya canlı yayınlarında bile süreklilik kazanan gösteriler var.
- Yazar ve besteci kadroları şehirden şehire, ekipten ekibe değişiklik gösteriyor. Büyük prodüksiyonlar işin merkezinde; küçük yerel oyunlarda ise doğaçlama ve izleyici katılımı imzayı atıyor.
Bir Türk Müzikali Sahnesinde Neler Olur?
Merak eden için kısa bir özet: Büyük ihtimalle sizi, ilk başta dalga dalga neşeyle saran bir açılış marşı karşılayacak. Ardından kanto havasında bir diyalog, ardından mahalle kültürüne selam çakan bir sokak gösterisi. Ortada kesin bir aşık-maşuk ya da alaturka-nağmeli bir aşk hikâyesi. Yeri geldiğinde dans eden bir kalabalık, yeri geldiğinde hüzünlü bir solo parça.
- Orkestranın enstrümanları: Akordeon, piyano, bazen klasik Türk müziği sazları
- Dansların: Halay, vals, tangodan modern caza kadar çeşitliliği
- Temaların: Göç, kentleşme, aile bağları, gençlik-yaşlılık çatışmaları, kadın hikâyeleri
- Dansçı ve oyuncuların, sahneyle salon arasındaki mesafeyi kapatmaya çalıştığı sıcak, içten bir atmosfer
Müzikal Sevenler için Alternatifler: Nereden Başlamalı?
Türk müzikaliyle haşır neşir olurken, klasiklerden başlayıp güncel oyunlara da zaman ayırmakta fayda var.
- Lüküs Hayat: Dönem komedisi içinde bolca sosyal taşlama. İstanbul Şehir Tiyatrosu’nda sık sık sahneleniyor.
- Keşanlı Ali Destanı: Haldun Taner’in yazdığı, Genco Erkal’ın sahneye koyduğu ve protest müziğin tiyatroya karıştığı bir başyapıt.
- Hisseli Harikalar Kumpanyası: Türk müzikalinin simgesi. Ara sıra özel projelerle yeniden sahneye konuyor.
- Zengin Mutfağı, Hababam Sınıfı, Deli Bayramı: Son yıllara uyarlanmış müzikaller ve nostaljiyle örülü modern oyunlar.
Güncel gösterilere göz atmak için Devlet Tiyatroları, Şehir Tiyatroları, Zorlu PSM, İş Sanat gibi sahnelere mutlaka bakın. AVM sahneleri ve gençlik festivalleri de yeni yetenekleri keşfetmek için güzel fırsatlar sunuyor.
Gittiğinizde Katkınız Olsun: Seyirciliğin Altın Kuralları
- En iyi müzikal deneyimi için ekipteki oyunculara kulis sonrasında teşekkür edin – onların moral kaynağı sizsiniz.
- Oyun sonrası koreografi ya da şarkı hakkında kısa bir sosyal medya paylaşımı yapın. İzlediğiniz bir oyun viral olurken bir katkınız olmuş olur.
- Sahneyle izleyici arasındaki bağı güçlendirin, sahnede olmasa bile siz yine şarkınıza eşlik edin – kimse ayıplamaz, bu bir dostluk ritüelidir.
Son Söz: Türk Müzikali Yaşıyor!
Kısa vadeli geçici moda olarak görünen birçok sahne türü zaman içinde silinirken, Türk müzikali kendini tazeler, yeniler, her nesle başka bir yüzünü gösterir. Kimi zaman mahalle mizahıyla, kimi zaman toplumsal taşlamasıyla, kimi zaman da unutulmaz melodileriyle seyircisini şaşırtmaya her daim devam edecek. Yeni oyunları, eski klasiklerle birlikte izleyip, müziğin ve sahnenin buluşmasından çıkan bu eşsiz dünyaya dost sohbetiyle bakmak, bana göre hâlâ büyük bir ayrıcalık.
Kaynakça
- [1] “TÜRK MUSİKİSİ DEVLET KONSERVATUARI TARİHÇESİ”, tmdk.itu.edu.tr
- [2] “Türk müziği”, tr.wikipedia.org
- [3] Feyzan Göher, “Orta Asya Türk Müzik Tarihi (M.Ö. I. - M.S. VIII. Yüzyıllar Arasında)”, ttk.gov.tr
- [4] “Müzik Türlerinin Gelişim Süreci”, ekitap.ktb.gov.tr
- [5] “Müzikalin tarihsel gelişim süreci ve ilk Türk müzikali 'Hisseli Harikalar Kumpanyası'”, gcris.okan.edu.tr
- [6] “TÜRK MÜZİK TARİHİ”, ankaenstitusu.com
- [7] “TÜRK OPERASI'NIN GELİŞİM SÜRECİ”, core.ac.uk
- [8] “Türk opera ve operetlerinin tarihsel gelişimi”, dergipark.org.tr
- [9] “Türk Müziği Tarihi”, 7nota7kita.com
- [10] “TÜRK MÜZİĞİ TARİHİ VE DÖNEMLERİ”, turkishmusicportal.org
