Giriş: Neredeyim Ben? Bir Eski Zaman Hikayesi Bileti Elimde!
Bir bilet aldınız ve üzerinde Bir Eski Zaman Hikayesi yazıyor. Gece karanlığında, bozuk sokak lambalarının altında bir tiyatro salonuna yürüyorsunuz. Yanınızda bir grup heyecanlı dost, elinizde patlamış mısır... Dur, patlamış mısır mı? Yoksa bu bir sinema mıydı? Aman canım, tiyatroya girerken kafamız biraz karışsın, işin tadı orada!
Tiyatroya adım attığınız an, eski sandalyelerden yayılan ‘yeni yıkanmış perde’ kokusuyla karşılaşıyorsunuz. Karşınızda yıpranmış ama gururlu bir sahne... O perde açıldığında, sizi bekleyen bir eski zaman hikayesi var. Belki antik bir İstanbul semtindesiniz, belki Yunan trajedisinde bir köy kahvesindesiniz. Tiyatro işte böyle; hayal gücünün maratonu, dramatik bir zaman makinesi.
Tiyatronun Kökleri: Taş Devrinden Sahneye
Şimdi, bir eski zaman hikayesi demekle kalmayalım, işin aslı neymiş bakalım! Tiyatronun kökeni taş devrine kadar uzanıyor. Hani diyoruz ya, "Tiyatro milattan önce 6. yüzyılda başladı"; aslında kılıktan kılığa girmiş insanlar daha mağara duvarlarına bile hikâyeler resmetmişler. O zamandan bugüne duyguların ve düşüncelerin sahnede sergilenmesi esasına dayanan bir sanat dalı[1].
Yunanca theatron kelimesi; seyirlik yer demek. Nerede tiyatro var, orada gözleriyle sahneyi limon gibi sıkmaya çalışan bir seyirci var! İster Dionysos adına yapılan dinsel törenler olsun, ister Bizans’ta sultanları Eğlendiren mudhik’ler, tiyatro hep bir toplumsal eğlence, bir iletişim aracı[1][2].
Antik Yunan Tiyatrosu ve İlk Dramlar
Antik Yunan döneminde, mitoloji ve efsaneler tiyatronun ana menüsünü oluşturuyordu. Hangi tanrının kime neden kızdığı, hangi prensin dişinin kovuğuna ne girdiği gibi muhteşem hikâyeler vardı. Tragedya ve komedya ilk menüde: Ağlattı mı? Tragedya. Güldürdü mü? Komedya. Sonradan ikisinin karışımıyla dram ortaya çıktı. Aristo ise "Üç birlik kuralı" diye bir şeyler çıkardı: Zaman, yer ve olay birliği – yani sahnenin exper yanı[1].
Sen koro musun? Şarkı söyleyip ara sahnelerde dans mı ediyorsun? O zaman anlatıcı sensin kardeşim. Koronun amacı; "Seyirciler şimdi ne oluyor?" diye kafası karışınca sahneye çıkıp "Olay şudur efenim!" diye açıklama yapmak[1].
Türk Tiyatrosunun Doğusundan Batısına
Bir Eski Zaman Hikayesi deyince aklımıza Türk tiyatrosunun da o pamuk şekerli evrimi gelmeli! Tarihçiler ikiye ayrılmış: Biri diyor “Bizim tiyatro Osmanlı’da doğdu, Karagöz, ortaoyunu, meddah gibi.” Diğeri ise diyor ki “Vay arkadaş, ta Orta Asya’daki şamanlardan beri tiyatro ruhumuzda var!” Şaman dedeler Tanrıları memnun etmek için danslar etmiş, kılık değiştirmiş, aman aman koca bir festival koparmış. Anadolu köylerinde oynanan seyirlik oyunlar ise tiyatronun en sıcak, en yerli tarafı[2].
Bunların ardında sünnet düğünleri, bayramlar, meslek şenlikleri, Mevlevî ve Bektaşi törenleri gibi türlü türlü olayda tiyatro var. Hatta Selçuklu sarayında Bizans imparatorunu taklit eden aktörler varmış. Düşünebiliyor musunuz? Güldürerek oyun yapan, taklit yaparak gününü gün eden bir saray ekibi[2].
Osmanlı'da ise halk eğlencesi denince akla hemen Karagöz ve meddah gelir. Temsiller meydanlarda kurulur, halk toplanır ve bir dizi komik kahraman, acıklı hikâyeler anlatılır. Sorarsanız, "Neden meddahlar hâlâ kahvede anlatıyor?" Çünkü tiyatroya gitmek, yüz yüze bir deneyim; online spoiler yemeden, canlı canlı yaşamak demek[2].
Tanzimat ve Modern Tiyatronun Dorukları: Bir Biletle Yüzyılları Geçmek
Şimdi gelin, bir eski zaman hikayesini biletle izlemeye kalktığınızda, aslında Tanzimat’tan beri gelen bir geleneğin parçası olduğunuzu bilin! Batılılaşma çabalarıyla beraber Güllü Agop Gedikpaşa’da Osmanlı Tiyatrosu’nu kuruyor. Namık Kemal’in ünlü Vatan Yahut Silistresi, Türk ve Müslüman oyuncuların ilk kez sahneye çıkmasıyla bir devrim yaratıyor[1][2].
Abdülmecid saraya tiyatro yaptırıyor, Darülbedayi isimli konservatuvar kuruluyor, Osmanlı sonrasında ise İstanbul Şehir Tiyatroları adıyla günümüze kadar geliyor. Tiyatroya gitmek neredeyse Osmanlı sarayında imparatorun taklidini izlemeye gitmek kadar havalı bir iş olmuş!
Devlet Tiyatroları ve Anadolu’nun Sahne Sofrası
1940’lı yıllar… Devlet Konservatuvarı ilk mezunlarını verir, şehir tiyatroları gelişir, özel tiyatrolar turnelere çıkar, çocuk tiyatroları kurulur. Her deli fişek, her öğrenci hem öğretmenliğe hem de oyunculuğa adım atar. Devlet Tiyatro ve Operası Yasası devreye girer, Anadolu’da tiyatro; halkevi, köy enstitüleriyle her yere yayılır. Bir eski zaman hikayesi izlerken, aslında ülkenin bir sahnesinde tarih yazan oyuncuları alkışlıyorsunuz[2].
Kapatılan halkevleri, köy enstitülerinin klasik öğretmen okullarına dönüşmesiyle kültürel reform hareketi yavaşlar, ama tiyatroya olan ilgi hiç bitmez. Ankara Deneme Sahnesi, Dostlar Tiyatrosu, Arena Tiyatrosu ve pek çok topluluk, birer efsane olur. O eski zamanlarda bir bilet almak, çayı yudumlamak, sahnede mizahı ve dramı bulmak demekti!
Bir Eski Zaman Hikayesi: Sahne-Perde-Arka Plan
Kostüm, Dekor ve Tiyatronun Mutfağı
Bir tiyatro biletinin arkasında neler var dersiniz? Sahnenin arkasında bir karınca gibi çalışan ekip, dekorları hazırlarken "Şu masayı biraz kenara çekelim, yoksa Hamlet sahneye sığmaz," diyen bir yönetmen, "Kostümde bu düğme eksik!" diye annesini arayan oyuncu, prömiyer öncesi heyecanla çay içen bir ışıkçı... Mekan yani tiyatro salonunda ise herkes ayakta, çünkü birazdan açılacak perdeyle beraber eski bir hikaye canlanacak!
Sahnede bir eski zaman hikayesi anlatılırken, müzikten dekor ve makyaja kadar her şey bir araya gelir. Seyircinin gözlerine "Ben burada gerçekten bir Osmanlı hamamında mıyım?" dedirten bir atmosfer… İşte tiyatronun mutfağı: Yemekleri yapanlar kadar, masayı kuran, bardağı yıkayan, menüyü yazan herkes orada!
Seyirciyle Etkileşim: Alkışın Gücü ve Komik Sahneler
Unutmayın, tiyatro bir kolektif sanat; yani herkes işin bir ucundan tutuyor. Oyuncular ve yönetmenler kadar seyirci de bu sanatın tamamlayıcısı. Bir eski zaman hikayesini izlerken, bir sahneye kahkaha atmak, bir diğer sahnede gözyaşı dökmek, “Bravo!” diye bağırmak sanatın en güzel yanları[1].
Seyirciyle oyun arasında bir bağ öyle güçlü kurulur ki, bazen bir bakış, bazen bir mizahi sahne seyirciyi sandalyeden düşürür! Bir Eski Zaman Hikayesi oyununda, başrol “Benim dedem Osmanlı’da karagöz oynatırdı,” deyince, seyirci “Hacıvat ne abimi!” diye karşılık verebilir. Tiyatro budur: Anlık büyü!
Bir Eski Zaman Hikayesi Bileti Almanın Taktikleri
Aksiyon Başlıyor: Beni Sahneye Atın!
Peki, bir eski zaman hikayesi biletini almak için ne yapmalı? Bu sorunun cevabı kesin: Yalnızca birkaç tıklama, bir iki araştırma – ve tabii ki sağdan soldan “Babiş, bana bilet alsana!” demek. Unutma, bazı oyunlar önden rezervasyon ister, bazılarıyse "Kapıda da bulursun abi" der! Ama senin aklında şu olsun:
- Biletini erken al ki en iyi koltukta oturabilesin.
- Oyun hakkında forumlarda dedikodu kas, kim oynuyor, kim oynatmıyor öğren!
- Gittiğin zaman sahneye en yakın! Işık sende...
Oyunun Konusu ve Yaratıcı Ekip
Bir Eski Zaman Hikayesi bileti almadan önce, “Bu oyun ne anlatıyor? Eski zaman deyince hangi zaman?” sorusunu sormak gerek. Oyun genellikle tarihi bir hikâyeyi, Osmanlı'dan, Selçuklu'dan veya Anadolu'nun köylerinden bir anıyı sahneye taşıyor. Arka planda güçlü bir senaryo, iyi bir yönetmen ve yürekli oyuncular var.
Yaratıcı ekip, bazen dramı, bazen komediyi, bazen ikisini birden harmanlıyor. Sahneye çıkan bir karakterin kahkahasıyla eski zamanların hüzünlü bir hikâyesi yan yana dizebilir. Eh, bugünün mizahı geçmişin trajedisine karışınca, adeta kebap üstü baklava tadı!
Tiyatrodan Sonra: Sahne Arkası Dedikoduları ve Atıştırmalıkların Büyüsü
Oyun bitti. Sahne kapanıyor. Seyirciler ayakta alkışlıyor. Bir eski zaman hikayesini izledin ama iş burada bitmiyor! Hadi, çıkışta nerelere takılırsın, hangi eğlence mekanında oyuncuları yakalarsın? Tiyatro sonrası kahvede veya gece açık olan çikolatacıda buluşmalar bir gelenektir. Oyuncularla selfie çektirmeden gece bitmez!
Ardından, dostlarla tiyatro üzerine sohbette "O sahnede reis ne döktü ya!" diye geyik yapmanın tadına doyum olmaz. Tiyatronun hatırı, gece yarısı simitçiyle yapılan pazarlığa kadar uzar. E zaten tiyatro, sadece sahnede anlatılan bir hikaye değil; seyirciyle, şehirle, mekanlarla canlı bir deneyim!
Yerel Lezzetler ve Eğlence: Tiyatro Gezisi Tadında Favoriler
- Kahve molası: Ara verilince tiyatro yakınında en iyi baklavacıya çökmek.
- Çay sohbeti: Oyun arası hızlı bir bardak demli çay ile tiyatro kritiği.
- Gece atıştırması: Çıkışta kokoreçte “O sahnede ne olmuş?” muhabbeti.
- Oyun sonrası karaoke: Ekip toplanıp bir mekanın karaoke gecesine sızmak.
Bir eski zaman hikayesi bileti; eğlenceyle, lezzetle, yerel gece hayatıyla iç içe. Yani, sadece tarihi bir oyun izleyip eve gitmek Yetmez! Tiyatronun lezzetini, çevresindeki mekanlarda soslayacaksın.
Bir Eski Zaman Hikayesi: Mizahi ve Eğlenceli Notlar
Sahnede Başımıza Gelenler ve Komik Anlar
- Oyuncunun unuttuğu replik yerine doğaçlama yapması ve sahnenin kahkahaya boğulması.
- Üzerinden dekor düşen başrolün oyunu “Ben bir Osmanlı anısıyım!” diye devam ettirmesi.
- Seyircinin araya girip “Ben bu hikayeyi dedemden duydum!” demesi.
- Oyunun yarısında elektriklerin gitmesi, herkesin telefon ışığıyla devam etmesi.
Tiyatroya gitmek bir eski zaman hikayesiyle, komik ve sürprizli anlar yaşamak demektir. Saf mizahın ve şaşkınlığın doruğuna ulaşmak için bilet alın, biletle yetinmeyin, sohbet edin, kahkaha atın!
Son Not: Bir Eski Zaman Hikayesi Bileti ile Yaşanan Deneyim
Bilet aldığınızda, aslında bir eski zaman hikayesinin parçası oluyorsunuz. Oyun bitince, mutlu mutlu eve dönmeyin; sahne sonrası kahve, ikinci bir tiyatro buluşması ya da sokak lezzetleriyle geceyi tamamlayın! Tiyatronun büyüsü; hem sahnede hem de sahnenin dışında yaşanır. Yeter ki, eski zaman ruhunu yakalamaktan vazgeçmeyin!
Kaynakça
- Geçmişten Günümüze Tiyatro ve Tiyatronun Tarihsel Gelişimi | SKS [1]
- Türk tiyatrosu - Vikipedi [2]
