Bergen Tiyatrosu’na Yolculuk: Sahnenin Şehre Fısıldadıkları
Bergen’in çiseleyen yağmuru ve göğe doğru yükselen ahşap evleri arasında dolaştıysanız, o yüzlerce yıllık yaşanmışlığı parmak uçlarınızda hissetmişsinizdir. Fiyortların okyanusa açıldığı bu şehir, yalnızca enfes peynirleri ve rengarenk balık pazarıyla değil, tiyatro kültürüyle de Norveç’in sanat damarlarından birine ev sahipliği yapıyor. Ben Bergen’de ilk defa bir tiyatro binasının gölgesinde durup elimi soğuk taşlarına sürdüğümde, içimi derin bir merak kaplamıştı: Bu şehirde tiyatro nasıl ve neden bir gelenek haline gelmişti?
Arkamda gururla yükselen yapı, Norveç’in en eski ve en büyük sahnelerinden biri olan Den Nationale Scene’di. Sokağa taşan tarih kokusunun, perdeler ardında neler anlattığını ve Bergen’in tiyatroyla olan tutkulu ilişkisini keşfetmeye o gün karar verdim. Şimdi sizinle, bu büyülü şehrin sahnesinin hem ruhunu, hem de geçmişin ve bugünün tiyatrosunu dolaşacağız. Ama önce, Norveç’in fırtınalı tarihine biraz göz atalım.
Bergen’de Tiyatronun Kökleri: Bir Kasabanın Milli Kimliği Arayışı
Norveç’in kültür ve sanat tarihine baktığınızda, Bergen’in adını sıkça duyarsınız. Danimarka hükümdarlığından kurtulup bağımsız bir kimlik arayan Norveç, kültürel milliyetçilik akımının etkisiyle kendi dilinde, kendi insanlarının hikayelerini anlatan bir tiyatroya yönelir. İşte tam bu noktada Det norske Theater yani Norveç Tiyatrosu, 1850’de Bergen’de kapılarını açar. Kurucusu, tutkulu bir sanat tutkunu ve virtüöz olan Ole Bull’dur[2].
Det norske Theater’ın açılış gecesinde, Holberg’in Den Vægelsindede adlı komedisi sahnelenir. Amacı, Avrupalı tiyatroların da ötesinde, Norveç’in kendi dilinde, kendi kültürel unsurlarını sahneye taşıyacak bir merkez haline gelmektir. Avrupalı klasik metinlerden ziyade, Norse halk anlatıları, tarihten dramalar ve yerel mizah ön plana çıkarılır. Bergenli tiyatroseverler, kendileriyle bütünleşen hikayeler izlemeye başlar. Det norske Theater, kısa sürede “ilk gerçek Norveç tiyatrosu” olarak anılır[2].
Henrik Ibsen Bergen’de: Dünya Tiyatrosunun Öncüsü Sahneye Çıkıyor
Norveç tiyatrosu deyince akla gelen en büyük isimlerden biri elbette Henrik Ibsen. Modern tiyatronun babası olarak anılan Ibsen, kariyerinin başında Bergen’deki Norveç Tiyatrosu’nda yazar ve yönetmen olarak görev alır[3].
İbsen, Bergen’e 1851’de gelir. O dönemin hareketli liman kenti, yurtdışından gelen fikir akımlarına açıktır. Ama kadrosu eski usule alışkın, salonu küçük, bütçesi dar olan bu tiyatronun gerçek bir “Milli Tiyatro” hüviyeti kazanması kolay değildir[3]. Ibsen’in görevi, klasik komedilerin ötesinde, Norveç milletinin ruhuna dokunan metinlerle bir “milli repertuvar” oluşturmak olur.
Ibsen’in ilk büyük denemesi, Shakespeare’in bir oyununu yerelleştirerek sahneye taşımak olur. Saint John Gecesi uyarlamasında Norveçli gençlerin romantik tartışmalarına ve halk kültürüne dair motifler barizdir. Ancak seyirciler beklenen ilgiyi göstermez, oyun bir fiyasko ile iki gecede kaldırılır. Ne gam! İbsen pes etmez; sonraki yıllarda yazdığı Tümülüs ise hiç beğenilmez ve ilk gecesinin ardından gösterimden kaldırılır.
Bergen’in seyircisi, büyük kentlerin alışkın olduğu yenilikçi tiyatroyu şimdilik kabullenmez. Ama Ibsen’in bu şehirdeki denemeleri, onun Dünya tiyatrosunda eşsiz bir yere sahip olacak eserlerinin öncü adımları olur[3].
Det norske Theater’dan Den Nationale Scene’ye: Bergen’in Sahne Dönüşümü
Det norske Theater, zamanla finansal zorluklar ve organizasyonel sorunlar nedeniyle 1863’te kapanır[2]. Fakat bu son, aslında yeni bir başlangıca gebedir: 1909’da, bir diğer kültürel simge olan Den Nationale Scene sahneye çıkar[1].
1890’ların sonunda, Bergen’in tiyatroseverleri, tiyatronun şehre kattığı dinamizmin eksikliğini derinden hissederler. Bu eksikliği gidermek, yeni nesillere, yeni hikayeler ve yeni ufuklar açmak için Den Nationale Scene projesi başlatılır. Einar Oscar Schou tarafından tasarlanan ihtişamlı tiyatro binası, 1909’da Erasmus Montanus adlı oyunla kapılarını açar ve açılış gecesinde Norveç kralı Haakon VII ile kraliçe Maud da seyirciler arasındadır[1].
Den Nationale Scene: Tarih ve Modernliğin Yan Yana Yürüyüşü
Den Nationale Scene, bir yandan geleneksel Norveç hikayelerini ve klasik oyunları sahnelerken, diğer yandan da çağdaş tiyatro akımlarını Norveçli seyirciyle buluşturur. Bugün üç farklı sahnesiyle yılda yirminin üzerinde prodüksiyon gerçekleştiren tiyatroda; çocuk oyunlarından, dünya klasikleri ve müzikallerden güncel Norveç dramalarına kadar geniş bir yelpazeye ulaşılır[1].
- Bina 20. yüzyıl boyunca birçok kez renove edilir ve ek binalar eklenir.
- İkinci Dünya Savaşı sırasında tiyatro salonu ve fuaye hasar görür, savaş sonrasında geçici olarak restore edilir. 2001 yılında ise orijinal haline yakın büyük bir restorasyondan geçer[1].
- 1993 yılında tiyatro, devlet mülkiyetine geçerek Norveç’in ulusal kültür politikalarının bir parçası halini alır.
- 1930’ların sonunda tiyatroda kreativ bir atılım yaşanır, özellikle Vår ære og vår makt gibi yerel temalı oyunlarla ulusal tartışmalara yön verilir.
Bergen’de Bir Akşam: Perdeyi Aralayan Atmosfer
Bergen’de tiyatroya gitmek, sıradan bir etkinlikten öte bir deneyimdir. Akşamüzeri şehrin kafelerinde dolaşıp, yüzünüzü hafif bir kuzey rüzgarı yaladıktan sonra, tarihi Engen bölgesine yürürsünüz. Sahne ışıkları dışarıya sızar, binanın önünde heyecanlı bir kalabalık birikmeye başlar.
İçeri girdiğinizde şık bir fuaye, biraz klasik Norveç salon dekoru, biraz da modern dokunuşlarla sizi selamlar. Seyirciler her yaştan, her tarzdan. Kimisi önceden oyun kitapçığını edinmiş, kimi ise ilginç bir şey çıkar da sosyalleşiriz diye gelmiş. Salonun kırmızı koltuklarına oturursunuz, kısa bir hoş geldiniz konuşması ve perde açılır!
Oyunlardan Bir Demet: Hem Geleneksellik Hem Yenilik
Den Nationale Scene’nin repertuvarı adeta bir zamanlar arasında köprü kurar. Eski Norveç efsaneleri ve çağdaş sorunları işleyen metinler aynı sezonun farklı köşelerine yerleşir. Bergen tiyatrosunda izlediğim bir oyunun devasa sahne teknolojisiyle birleşen büyülü atmosferi hala aklımda: Üç katmanlı dönen dekor, gerçek yağmur efekti, Norveçli bir denizcinin uğursuz kaderini anlatan karanlık bir oyun...
Bergen’i tanımlayan o puslu, hafif melankolik ve bir o kadar da yaşam dolu tavır tam olarak burada, sahnede vücut bulmuştu. Çıkışta insanlar ellerinde program kitapçıkları, bir sonraki oyunun ne olduğu hakkında konuşmaya başladıklarında bunun bir şehir geleneği haline geldiğini daha iyi anladım.
Bergen’de Tiyatro ve Şehir Kültürü: Sosyal Hayatın Motoru
Bergen’in tiyatro ile kurduğu ilişki bir yanıyla sosyal hayata da nüfuz etmiş durumda. Tiyatro, şehrin tarihsel belleğini canlı tutan, toplumsal tartışmalara zemin hazırlayan ve kimlik bilinci yaratan bir beşik. Okullar, üniversiteler ve bağımsız topluluklar, Den Nationale Scene çevresindeki etkinliklerle adeta sahne sanatlarını kentin damarlarına enjekte ediyorlar.
Göçmen hikayeleri, gençlerin yalnızlığı, çevrecilik, toplumsal ayrımlar gibi güncel temalar Bergen’de tiyatronun anlatı dağarına dahil edilir. Çoğu zaman oyun çıkışı, fuaye yeni tanışan insanlar ve tartışma gruplarıyla dolar. Yani tiyatro, sadece sahnede değil, kentin tümünde yaşıyor!
Bergen’de Tiyatro Festivalleri ve Açıkhava Sahnesi Keyfi
Haziran geldi mi, Bergen’de sanat ve eğlence rüzgarı sahillere taşar. Bergen Uluslararası Tiyatro Festivali (Bergen International Festival), şehirde tiyatronun coşkusunu yeni bir boyuta taşır. Norveç’in ve dünyanın dört bir yanından gelen topluluklar, kafelerden parklara, tarihi tiyatro binalarından teknelere kadar hemen her yerde oyunlar, atölyeler ve gösteriler düzenler.
“Festival zamanı Bergen, bir tiyatro kasabasına dönüşüyor,” diye gülüşüyor yereller. Festivalde bazen klasik Shakespeare, bazen absürt dramalar, bazen ise modern dans gösterileri izlersiniz. Elinizde festival programı, şehri gezerek gün içinde dört beş oyun izlemeniz mümkün!
- Bergen Uluslararası Tiyatro Festivali: Her yıl Mayıs-Haziran aylarında düzenlenir, Norveç ve Avrupa’daki yeni tiyatro akımlarını kente taşır.
- Açıkhava Oyunları: Bergen’in parkları ve meydanları yaz boyunca çocuk tiyatroları, kukla gösterileri ve doğa ile iç içe prodüksiyonlara sahne olur.
- Okul Tiyatroları: Hem Den Nationale Scene, hem de bağımsız salonlarda şehrin gençleri kendi oyunlarıyla sahneye çıkarlar.
Bergen’de Tiyatronun Günümüzdeki Rolü: Canlı Bir Laboratuvar
Bergen’in tiyatrosu, klasiklerin korunduğu bir mabet olmanın ötesinde; hep yenilenen ve toplumsal hareketliliğe cevap veren canlı bir laboratuvar. Şehirde tiyatronun izlerini takip ederken, hem tarihi hissediyorsunuz hem de çağdaş mizahı ya da dramı tadıyorsunuz.
Son yıllarda, dijitalleşme ve pandeminin gölgesinde, Bergen’deki sahne sanatları kurumları hızla adapte oldular. Online oyun gösterimleri, podcast’ler, dramatik okuma etkinlikleri şehrin tiyatro ruhunu dijital çağda da ayakta tuttu.
Den Nationale Scene’nin yanı başında açılan yeni sanat galerileri, müzikli gösteriler ve sokak tiyatrolarıyla tiyatro hayatı tabana yayıldı. Öğle yemeğinde rastgele uğradığınız bir kafede, bir anda küçük bir tiyatro gösterisine denk gelebilirsiniz.
Tiyatro ve Turist: Bergen’de Sanat Peşinde Bir Gezgin
Bir seyahat yazarı olarak Bergen’e gelen herkesin, mutlaka bir tiyatro akşamı deneyimlemesini tavsiye ederim. Oyun Norveççe olabilir, ama sahnede akan duygular evrensel. Ayrıca fuayede veya bar alanında, oyun kitapçıklarını ve İngilizce özetleri de bulmak mümkün. Bir anlamda Bergen’de tiyatro seyretmek, hem yerelin ruhunu hem evrensel sanat duygusunu tatmak demek.
Küçük bir tavsiye: Biletinizi birkaç gün önceden almaya bakın. Yerel halk, tiyatroya yoğun ilgi gösteriyor.
Bergen’de Tiyatro: Sahne Arkasından Minik Hikayeler
Bergen’in tiyatrosu sadece başyapıtlarıyla değil, sahne arkasında yaşanan küçük mucizeler ve şehre özgü mizahi anekdotlarla da canlı. Eski bir oyuncunun anlattığına göre, bir kış gösterisinde sahne kapısı donmuş, tek çare olarak reji masası oyuncuları arka sokaktaki kafenin mutfağından sahneye sokmuş. Başroldeki oyuncu elinde ekmek tepsisiyle seyircinin önüne çıkınca Bergenliler o geceyi unutamamış!
Bazen de çevre tiyatrolar ‘kara mizah’ı seviyor: Bir çocuk oyununda, teknik arızadan ötürü yağmurlama sistemi aniden devreye giriyor ve oyuncular gölemiş oluyor. Bu gibi olaylar, Bergen tiyatrosunun biraz da halkın günlük hayatıyla ve mizah duygusuyla iç içe olduğunu kanıtlar nitelikte.
Son Söz: Bergen’in Sahnesinden Hayata Bakış
Bergen tiyatrosunun öyküsü, Norveç’in milli kimlik mücadelesinin, dünya tiyatrosuna yön vermiş sanatçılarının ve dinamik bir kent yaşamının sahneyle buluştuğu yer olarak öne çıkıyor. Günümüzde de Bergen’in sokaklarında dolaşırken, kulak kesilirseniz mutlaka bir yerde bir prova, bir dans, bir tirad duymak mümkün.
Bergen’de tiyatro yalnızca bir sanat dalı değil; yaşam biçimi, sosyal bir laboratuvar, ve şehirle sahne arasındaki görünmez bir köprüdür. İster sıkı bir tiyatro aşığı olun, ister sadece yolunuz düşmüş bir gezgin… Bu şehirde bir perdeyi aralayıp nefesiyle içeri süzülen o tarihin, duygunun ve hikayenin peşinden gittiğinizde; Bergen’in gerçekten bir sahne şehri olduğunu keşfedeceksiniz.
Kaynakça
- [1] Den Nationale Scene - Wikipedia: Bergen’in en büyük ve en eski tiyatro binasının tarihi ve günümüzdeki yapısı.
- [2] Det norske Theater (Bergen) - Wikipedia: İlk Norveç milli tiyatrosunun kuruluşu ve gelişimi.
- [3] İbsen Yazıları – 5 (19. Yüzyılın Ortasında Avrupa Tiyatrosu): Bergen’de tiyatro geleneğinin doğuşunda Henrik Ibsen’in katkıları ve dönemi.
