11 Şubat klarnetli akşam yemeği

Kulağınıza bir klarnet sesi gelse, kendinizi hangi masada bulursunuz? Bir düğün bahçesinde, gelinin dans ettiği masada mı? Yoksa eski bir evin ikinci katında, pirinç ziyafetleri arasında mı? Sizce bu soruya vereceğiniz cevap, klarnet sesinin Türkiye’deki yolculuğunu ve akşam yemekleriyle olan tuhaf ama bir o kadar doğal bağını anlatıyor.

Klarnet, Türk müziğinde halka çoktan “damadın bize yemek şansı kazandığını haberdar eden” bir enstrüman haline geldi. Düğünlerde, cenazelerde, şenliklerde veya sıradan bir akşam yemeğinde, her an kulağınızı çınlatabilecek bir ses. Özellikle Batı Karadeniz veya Ege kıyılarında, yemeklerin tadı kadar, masada çalan klarnetin ruhu da önemlidir. Düğünden önce düğüne gelen davetliler için ekmek ve yemekler yapılır. Oğlan tarafından kız tarafına et gider. Köylerde eskiden kız tarafına kandil götürülürdü. Oğlan evi ve kız evinde yemekler yapılır. Erkek tarafı kız tarafından daha fazla yemek yapmak zorundadır. Köy halkı da yemek ve ekmeklerin yapımında düğün sahibine yardım eder.[4]

11 Şubat’ın sıradan bir gün olmadığı yerler vardır. Çünkü bazı il ve ilçelerde, özellikle de eski düğün kültürünün muhafaza edildiği yerleşimlerde, özel günlerde “klarnetli yemek sofraları” kurulur. Bu sofralarda, yemekler kadar müziğin de dahil olduğu açıktır. Genelde bir konser değil, “yemekle uyumlu ritüel” olarak geçer: Yemek başlar, ağırlıklı olarak çorba ve mezeler soğumadan, sofra etrafında oturan herkesin dudaklarından “haydi gençler, kalkın artık” gibi bir cümle dökülür. Ve o anda, arka planda klarnet sesi duyulur.

Bu sadece bir gelenek değil, aynı zamanda mütevazı bir karşılıksız müzükri hediyedir de. Düğünlerde ya çingene çağrılır ya da gramofonla müzik yapılırdı, oturanları oynamaya davet eden bir “kaldırıcı” olurdu. Gençleri sırayla oynamaya davet ederdi. Gençler kalkmamazlık edemezdi.[2] Oyunun sonunda, isteyenler oynayanın avucuna para koyardı. Kimin para verdiğine dikkat edilirdi, çünkü o kişi oynamaya kalktığında, onlar da kendilerine para verene para vermek zorundaydı. Oyun sonrasında bu paralar, çalgıcılara verilirdi.[2]

Klarnetin nameleri altında yenen yemekler de elbette gelişigüzel değildir. Tamamen “ağır ziyafet” dediğimiz, çorba, sebze, et, pilav, baklava, kadayıf, ceviz ezmesi gibi kat kat gelen lezzetler sunulur.[1] Soğuk mezelere bakıldığında, çiğköftenin yanında bostana, zeytin bostanası, pırpırım bostanası, koruk salatası, çoban salatası veya cacık gibi salatalar da sofrada yerini alır.[1] Çiğköfteden sonra tatlılar gelir; kadayıf, şıllık, peynirli katmer, cevizli katmer, kaymaklı katmer, baklava, hırtlevik (sargılı burma), zingil, küncülü akıt, palıza ve şire gibi mahalli tatlılardan biri mutlaka ikram edilir.[1] İşte bu sofralarda yemek, müzik ve ritüeller iç içe geçmiştir.

Bu yemekler sadece doygu değil, aynı zamanda bir “sohbet meclisidir”. Ağırlık, sesten, sazdan ve sözden yanadır. İlk toplantıda ev sahibinin seçimi, yiyeceklerin getirilmesi, sofraların kurulması, sonrasında yemeklerin yenip sohbetin koyulaşması ve en sonunda bir sonraki toplantının nerede yapılacağının kararlaştırılmasıyla toplantı biter. Bu, aslında modern Türkiye’de unutulmaya yüz tutmuş bir ritüeldir, ama klarnet sesi bu ritüellerin en belirgin öğelerinden biridir.[1]

Klarnetin aslında bir müzik aletinden öte, “paylaşımın ve toplumsallığın” bir aracıdır. Yemekte birlikte olmak, sofrada bulunanlar arasında birlik-beraberlik duygusunu güçlendirir. Zira yemeğe düşkün bir coğrafyada yaşıyoruz ve müziğin de yemek kadar önemli olduğu noktalar var. Klarnet, bu bağlamda “ortak ritimlerden” söz açarak, yemeğe farklı bir tat katar. Bu gecelerin ağırlığı ses, saz ve söz üstünedir, sohbet meclisidir. Baştan sona... söylenebilir. İlk toplantıda barananın yöneticileri seçilir ve katılanlar, birbirlerine karşı doğruluk, dürüstlük, kardeşlik duygularını ifade etmek amacıyla, parmaklarından akıttıkları kan ile buladıkları pilavı yiyerek “kan kardeşi” olduklarını ifade ederler.[1]

Ege’de bir düğünde, akşam klarnet çalmaya başladığında, herkes eline kaşık-çatalla değil, ayak ucuyla uyum sağlar. Özellikle Ayvalık’ta, Perşembe gündüz yemek verilir, akşam kına yakılır. Cuma erkek tarafı yemek verir ve düğün Cuma akşamı yapılır. Kına yakılırken kızın üzüntüsüne mani olması için klarnet ve davul da dahil birçok enstrüman çalınır. Kına türküsü söylenir veya gelini ağlatacak bir mani yakılır. Kınanın ardından tüm misafirler, müziğin ritmiyle sofradan kalkıp oyuna katılır.[2]

Kandıra’da ise, düğünler genellikle Cuma günü başlar ve Pazar günü biter. Yemeklerden önce düğün evine gelen davetliler ekmek ve yemeklerle karşılanır, oğlan tarafı da kız tarafından daha fazla yemek yapmak zorundadır. Gelen misafirleri orta yaşın üzerindekiler karşılar, diğer işleri “ayakçılar” yapar. Kapının arkasında bekleyen ayakçılar, istenilen yiyecek ve içecekleri hızlıca masaya taşır.[4]

Bugün, özellikle büyük şehirlerde, klarnetin sofradaki rolü değişti. Artık klarnetli akşam yemekleri “etkinlik” olarak kurumsallaştı. Yine de, Anadolu’nun pek çok köy ve kasabasında, klarnetin ritmiyle yenen yemekler, yemek yemenin bir “şölen” olduğunu hatırlatıyor. Düğün programlarında, yemek mümkünse “sözlü değil, çalgılı” olarak sunuluyor. Gençler bazen, düğün sofralarını eğlence için, yaşlılar ise bir “sohbet meclisi” olarak görür.

Bir yemek yazarı ve gezgin olarak, klarnetli akşa yemeklerinde “sofradaki herkesin daha mutlu” olduğunu gözlemledim. Belki de müzik, yemeklere sadece tat katmıyor, insanların yüzlerinde farklı gülümsemelere de sebep oluyor. Düğünlerde, gençlerin yemeklerini müziğin ritmiyle hızlıca bitirdiğini, ardından yemeğin tadını dansla çıkardığını gördüm. Yaşlılar ise belki artık dans etmiyor ama klarnetin tınısıyla çocukluklarına döndüklerini, gözbebeklerinden hissedebiliyorsunuz.

Yemek, aslında yalnızca doyma değil, “hafıza tazeleme” eylemidir. Klarnetin ritmi, bize bazen on yıllar öncesinin bir düğününü, bazen de kendi çocukluğumuzda dedemin evinde kurulan mükellef sofrayı anımsatır. Dolayısıyla, klarnetli akşam yemekleri, bireysel ve kolektif belleğimizi de besler.

Siz de klarnetli bir akşam yemeğine katılmak istiyorsanız, büyük şehirlerde “live müzik” ile “meze ve sofra” etrafta dönen bazı mekanlara göz atın. Ama asıl otantik lezzeti, kasabasında, köyünde, oğlan evinde ya da kız evindeki bir ziyafette bulacağınıza emin olun. Eğer bir dost düğününe davetliyseniz, yemek sırasında “azıcık çılgın” olup oyunlara karışın. Para koymak, oyun oynamak, belki biraz eğlenmek, hem anılarınızı besler hem de ritüellere katılmış olursunuz.

Yemeğinize bir klarnet sesi, belki o yemeğe bir tat daha katar. Belki bizi, sofralarımızdan eksik olmaması gereken her türlü sofranın hazzına döndürür. Bir kez daha anlıyorsunuz ki, klarnet sadece bir müzik aleti değil, bir çağrı, bir sofraya ve beraberliğe davet.