Hazır mısınız? Koltuklarınıza Yaslanın: Ölüme Gelirken Hayata Dair...
Merhaba sevgili okur! Bugün sizi sıradışı bir seyahate çıkaracağım. Ama pasaport, vize filan yok; gönlünüzü hazırlayın yeter. Yolculuğumuz Lev Tolstoy’un insana uzun bir hayat sorgulatıp üstüne bir güzel ölümle çivilediği başyapıtı “Смерть Ивана Ильича” (İvan İlyiç’in Ölümü) üzerine. Ha bir de işin tiyatro boyutu var. Bir bakmışsınız sahnede; bir bakmışsınız kendi evinizde, mutfakta çay içerken...
Hadi gelin, Tolstoy ne demiş, oyun sahnede neler vaad ediyor; mizah, hüzün, Rus mutfağı, ve ölüm fikri bir arada size neler katacak, uzun bir geziye çıkalım!
İvan İlyiç Kimdir, Necidir? Ölümü Niye Bu Kadar Olay Olmuştur?
Hayatının çoğunda “başarılıyım galiba” diye dolanan bir Rus devlet memuru İvan İlyiç, modern insanın ta kendisi. Yani sabah erkenden kalkıp işine giden, kariyer merdivenlerinden yavaş yavaş çıkmaya çalışan, arada bir “aman kimseyle ters düşmeyeyim” diyen tiplerden. Kendisinden “ne çok normal bir adam!” diye söz edilir. İvan İlyiç’in ölümü ise, Tolstoy’un kaleminde, sıradan bir günlük olaymış gibi başlar ama işlerin rengi kısa sürede değişir.
- Çocukken anneden babadan uslu olmayı öğreniyor;
- Büyüyünce “adam gibi iş” bulup evleniyor (evlenirken biraz da şansını deniyor tabii);
- Sonra toplumun ona açtığı “makul yol”da yürüyor; kimseye çok fazla yük olmadan, kimseyle fazla yakın olmadan;
- Ve bir gün…
- Evde halının diz depolamasına takılıyor, bir güzel düşüyor.
- O kadar: Bu sıradan kaza, İvan’ın ölüm yolculuğunun başlangıcı oluyor.
“Tolstoy, acaba buradan ne çıkaracak?” diye düşünüyorsanız, işte cevabı: Hayatı sorgulayarak ölüme varmak. İvan İlyiç’in hastalığı giderek ilerliyor; fiziksel acılar, ruhsal bunalımlar, dostlar(!), gelen ziyaretçiler ve hayata ve ölüme dair yeni bir bakış... Tolstoy, olayı kah mizahi, kah dramatik bir şekilde öyle bir anlatıyor ki, İvan’ın yaşadıklarında empati yapmak kaçınılmaz hale geliyor[3][1].
Ölüm Teması: Kim Korkar Hain Ölümden?
Tolstoy’un “Смерть Ивана Ильича” romanı, ölüm yaklaşırken insanın yaşadığı psikolojik çırpınışları, korkuları, kendini kandırma girişimlerini, adeta bir bilim insanı titizliği ve bir komedyen mizahıyla irdeliyor[2][7]. Sahnedeki oyunlar da bunu aynen yaşatır; bazen öyle bir komediye döner ki, “yahu adam ölüyor ama ben gülüyor muyum” diye kendinizi sorgularken bulursunuz.
Şu noktalara dikkat:
- İvan İlyiç hastalanınca önce “geçici grip gibi bir şeydir” der; ama zamanla doktorların karmaşık Latince lafları, boş umutlar, toplumun “geçmiş olsun ama işler aksamasın” tarzı yaklaşımı çıldırtıcıdır.
- Ölümün yaklaştığını kabul edemez, direnir. Sonra panik, korku ve hüzünle boğuşur.
- Hayatı boyunca “sıradanlık” peşinde koşmuş olduğunu kavrar: Her şeyin “olması gerektiği gibi” olmasını istemek, aslında bir şeylerin hiç olmamasıdır!
- Sonunda, öleceğini kabullenmek ve bunun ne anlama geldiğini sorgulamak ise, İvan İlyiç’in gerçek dönüşümüdür[1][5].
Tüm bu süreci Tolstoy, Rus toplumunun “mış gibi yaşama sanatı” ile bir güzel harmanlıyor. Yaşamak mı, yaşar gibi yapmak mı? O işte büyük ikilem...
Tiyatroda Nasıl Sahneletiliyor: Gözyaşı mı Gülme mi?
Yazarlar ve yönetmenler, romanı tiyatroya uyarlarken hem Tolstoy’un iğneleyici eleştirisini hem de İvan’ın kişisel çırpınışlarını merkeze alır. İvan İlyiç’in Ölümü gibi ciddi temalı bir hikayenin tiyatroda mizahın dozunu artırması şaşırtıcı gelebilir ancak; kaygı ve acının yanında komik anlar da vardır.
- İvan’ın doktorlarla konuşması, “Rus sağlık sistemi ne alem ya!” diye düşündürtecek türden absürt ve gülümsetici diyaloglarla doludur.
- Kendisine ilgisiz davranan iş arkadaşları, herkesin bir işi vardır ama “kimse kalpten üzüntü duymaz.”
- Eşi Praskovya, hastalıkta dahi “harcamalar” ile ilgilenir; ölüme yaklaşırken diplomanın, mobilyanın, ev dekorunun anlamı nedir?
Oyun sahnelenirken zaman zaman seyirci, sahnedeki karakterlerle kendi dertleri arasında bumerang etkisi yaşar. Gülerken düşünmek, düşünürken gülmek… Rusya’nın puslu caddelerinde başlayan yolculuk, bir anda izleyicinin iç dünyasına sıradışı bir yolculuğa dönüşür[4][8].
İvan İlyiç’in Çilesi: Ölümden Önce Acı, Sonunda Aydınlanma!
Roman ve tiyatroda en çarpıcı an: İvan İlyiç’in hastalıkla geçen ayları, sonrasında ölüm korkusunun “ayyuka çıktığı” filozofik kriz ve mutlak yalnızlık... Buralarda Tolstoy öyle bir “Rus melankolisi” sunar ki hem keder hem mizah iç içedir. İvan, ölümün “her şeyin sonu” değil, gerçek anlamın başlangıcı olabileceğini kavramaya başlar:
- Çocuklukla başlayan sosyal roller, “toplum için yaşama” refleksi,
- Kariyer hırsları ve başarı arayışı,
- Sonunda “yanıbaşında duran ölüm” ile çıkan gerçek!
İvan’ın yaşadığı acının, çevresindekilerin vurdumduymazlığı ile birleşmesi seyirciyi bazen sinir eder, bazen kahkahaya boğar. Oyununun felsefi boyutu ise bir başka boyuttur:
Tolstoy’a göre insan, ölümü kabul etmeden gerçekten yaşayamaz [5][8].
Romanın son sayfalarında ve oyunun doruk noktalarında, İvan’ın mistik bir aydınlanma yaşadığını görürüz. Birdenbire ölümün korkunç yüzü, “anlamsız hayatın” haykırışı; bir içsel barışa, ruhsal bir özgürleşmeye dönüşür[5][7]. Ve İvan İlyiç, son nefesinde huzur bulur. İşte tiyatronun ve romanın en vurucu yanı budur: Sahne karanlık, seyirci düşünceli, kalpte bir ferahlama hissi.
Yemek, Eğlence, Ölüm ve Rus Mutfağıyla Mizahın Gücü
Baştan sona ölüm teması var, peki mizah nerede? Rusya’da gece hayatında vodka bardaklarını tokuşturarak yapılan ölüm muhabbetleri kadar eğlenceli olmasın! Nihayetinde “komik olan trajiktir” mottosuna Tolstoy da sıklıkla başvurur.
- Oyunun bir sahnesinde, doktorlar masraflı ilaçlar yazarken Praskovya “bu paraya kim bakacak” kaygısı yaşar. Günümüzün sağlık borsası gibi!
- İvan’ın dostları, cenazede pilavı gömüp ardından yeni emekli maaşı ve terfi fırsatlarını konuşur; ölüm, gırgır eğlenceye karıştırılır.
- Oyeee! Rus mutfağı devreye girer: Borş çorbası, pelmeni, kulebiak derken, ölüm kokusu bir anda kalorili bir kahkaha tufanına döner.
Bir tiyatro eserini izlerken, oyuncuların bir an karanlığı “hayat bayram havası!” na çevirdiği noktalar olur. Sahnedeki replikler bir ünlü Rus restoranında tatlı krizine girer, seyirci “şimdi ölsem ne kadar eğlenceli olurdu?” diyerek evine döner!
“Смерть Ивана Ильича” ile Felsefi Atıştırmalıklar
Tolstoy’un bu eserini tiyatroda izlerken sadece bir ölüm hikayesiyle karşılaşmazsınız; aynı zamanda büyük felsefi tartışmalar da gündeme gelir:
- Yaşamak gerçekten nedir? Sıradanlaşmak mı, özgünleşmek mi?
- Toplumun bizi sıkıştırdığı rollerde kaybolmak mı, kendi yolunu bulmak mı?
- Ölüm… Sadece son mu? Yeni bir başlangıç mı?
- Mizah yoluyla trajediyi kavramak mümkün mü?
Eseri sahnede izlerken, kafanızda şu sorular çınlar: “Daha ne eğlenceli acılar, ne komik ölümler var hayatta!” Tolstoy’un oyununa mizahi metaforlar katmak, ölümün korkusunu bir nebze azaltır ve insanı düşünmeye iter[9][6].
“Смерть Ивана Ильича” ve Modern Hayat: Halının Altına Süpürülen Sorular
Tolstoy, İvan İlyiç’in hayatını toplumun “olması gerekene” göre çizer. Her şey “makul”, kimse anormal değil, ama herkes biraz mutsuz! Günümüz insanı da biraz böyle: Kariyer, aile, kredi kartı, son model telefon… Ama içsel huzur? Onun peşinde ömrümüzü tüketiyoruz!
İşte tiyatro, bu romanı sahnelerken izleyiciye şunu diyor: “Halının altına süpürdüğün sorular bir gün seni halının üstüne çıkartır!” İvan İlyiç’in düşüşü ile hayatı sonlanan karakter, aslında bize “Kendini kandırma be abi, hayat kısa!” mesajını verir.
Sahnede Çıkan Felsefi Diyaloglar
- Bir sahnede İvan İlyiç, doktoruna: “Açık konuşalım hocam; ölüyor muyum, yoksa yağmurlu Moskova sabahı mı?” diye sorar.
- Praskovya, cenazede: “Bundan böyle masraflar kimde?” der. Seyirci kahkahadan ölür mü, işte orası bilinmez!
- Dostlar “Vay be, bir de futbol vardı akşam, gidecek miyiz cenazeye?” diye geyikler çevirir; ölüm gündelik hayata eklenir.
Oyun, yaşamın “biraz da komedidir be!” mottosunu bize hatırlatır. Tiyatroda, gerçek hayattan esprilerle ölüm korkusunu hafifletmek, Tolstoy’un niyetinin ta kendisidir. Sahnede ölüm, fazladan bir sahne ışığı; hayat ise bol bol kahkaha ve biraz da hüzünle doldurulur[5][4].
Oyunun Geleceği: Rusya’dan İstanbul’a; Yemek, Eğlence Ve Biraz Melankoli!
"Смерть Ивана Ильича" oyununu Türkiye’de izlemeye karar verdiniz diyelim – işte o vakit size bol dönerli, çaylı, Rusya esintili bir gece vaad ediyorum! Sahnede bir yandan hüzünlü ölüm hikayesi, bir yandan komik diyaloglar; perde kapanınca sahne, mekan ve hayat birleşiyor. Sonra soluklanıp yakın civarda bir mekanda borş çorbası içersiniz; “hayat mı ölüm mü” diye sohbeti Rus votkasıyla taçlandırırsınız!
Hem kültür hem eğlence hem kendini sorgulama… Oyun sizi sıkmaz; tam aksine gıdıklayarak derin sorular sordurtur:
- Hayatımı gerçekten yaşadım mı?
- Zorunluluklar mı, tercihler mi önemli?
- Yoksa hayat, biraz mizah biraz hüzünle mi yaşanmalı?
Tolstoy, absürd ile gerçek arasındaki çizgide dans ederek herkesin bir gün ölüme yaklaşacağını, ama asıl güzelliğin hayattan keyif almakta olduğunu hatırlatıyor[6][1].
İvan İlyiç’ten Son Ders: Kahkaha ile Hayata, Cesaretle Ölümle Yüzleş!
Uzattıkça uzattım, çünkü Tolstoy’un karakterleri hayattan daha fazla şey bilmeye hevesli! Eğer “Смерть Ивана Ильича” eserini tiyatroda izlerseniz, hem felsefi sorgulamadan kaçamazsınız hem de kahkaha krizleriyle başa çıkmak zorunda kalırsınız.
- Hayata mizah katmanın tam vaktidir!
- Korktuğunuz şeyle alay edince, onun üzerindeki gücünüz artar.
- Ölüm; biraz trajedi, biraz komedi… Tolstoy’dan harika bir sentez!
Eh, Tolstoy’a göre sıkıcı hayat ölüm kadar korkutucudur. Ama trajediyi gülerek karşılamak, bir Rus tiyatro mekânında patatesli pelmeni mideye indirip “ölümün tadı acı ama pişirince güzelleşiyor” demek, işte hayatın ta kendisi!
Kaynakça
- [1] Аnaliz повести Л.Н. Толстого "Смерть Ивана Ильича" - mmagkl.blogspot.com
- [2] Интерпретация мотива смерти - cyberleninka.ru
- [3] Смерть Ивана Ильича» - user_291560604 - otvet.mail.ru
- [4] Анализ буржуазного сознания - voplit.ru
- [5] Жизнь и смерть Ивана Ильича Головина - naukaru.ru
- [6] Размышление о смерти - kaz-linguo-journal.ru
- [7] Глава 2 произведения - studfile.net
- [8] Повесть Л. Н. Толстого «Смерть Ивана Ильича - lit.wikireading.ru
- [9] РАЗМЫШЛЕНИЕ О СМЕРТИ - cyberleninka.ru