Giriş: “Bilet Lütfen!”
Mustafa Kemal Atatürk... İki dudağının arasından çıkan her cümleyle tarih yazan, karizmatik bakışlarıyla dimdik gelecek kuran, ama öte yandan, bir tren kondüktörüne “Biletini uzat bakalım!” dedirtecek kadar mütevazı, neşeli ve halktan bir lider. Bugün size, O’nun bilet macerasından, sofrasında dönen fıkralara, anıtlarındaki espri dolu ayrıntılarına kadar uzanan, bol kahkahalı, biraz düşündüren, çokça sevdiren bir Mustafa Kemal portresi sunacağım. Hazırsanız kemerlerinizi değil, biletlerinizi hazır edin… Bu trenle ciddiyet fazla yolcu kabul etmiyor!
Atatürk’ün Trende Geçmeyen Bilet Hikayesi
Bir gün, Atatürk ve bir grup milletvekili, aceleyle trene atlamaya karar verirler. Kondüktör kompartımana gelir, içeri girdiği an meşhur kafileyi karşısında görünce kalakalır. Haliyle panik olur, çünkü karşısında bizzat Paşa oturmakta! Ama Mustafa Kemal’in tavrı çoğu lideri kıskandıracak cinsten. Kondüktöre döner ve “Görevini yap” der. Yanındaki ekibe döner, “Bu efendilere niye bilet sormuyorsun?” diye sorar.
O sırada milletvekilleri gayet özgüvenlidir, klasik bir yanıtla gelirler: “Paşam biz milletvekiliyiz. Tren bileti almayız, parasız seyahat ederiz.” Atatürk şaşırır, biraz yükselir sesi: “Bu ayrıcalığı hiç de beğenmedim,” der. “Bu çok ayıp ve acayip bir kural. Çok güzel halkçılık!” Yani Atatürk, torpilliliğe zerre tahammül edemeyen adam! Hiç kompartımanın camından “pardon, VIP’im ben” kıyağıyla geçiş hakkı yok onda. “Herkes biletini gösterecek kardeşim!” havasında bir adam. O meşhur demokratlığı tren yolculuğunda bile peşini bırakmamış.
Bir an durup düşünün: Cumhuriyet’in kurucusu, devletin başında ve cebinize her sabah “tam bilet”, “öğrenci indirimi” diye bir mesaj yollayacak olsa, sabaha karşı simit sırasına da girerdi. Yani, Atatürk’ün Türkiye’si sadece kahramanlıklarla dolu değil, aynı zamanda bir milletin ayakta kalma inadı kadar ciddi, ama bazen de bir bilet denetimi kadar samimi ve esprili!
Atatürk ve Paranın Hakkını Vermek: “Bedavacılık Bana Göre Değil!”
Atatürk’ten hoş bir “bedavacılık” fobisi hikâyesi var ki, insanı hem güldürür hem şahane bir rol model çıkarır ortaya. Selanik’teki Pembe Ev’in, çeşitli maceralar sonucu Türkiye’ye hediye edilmesi gündeme geliyor. Ama Atatürk net: “Bir mal ya da hizmet karşılıksız alınmaz!” Bunu sadece para şahsi cebinde kalmasın diye değil, ilkesel olarak da yapıyor. Öyle öylesine bir “halkçılık” değil bu, bir tür inat gibi… Paranın hakkı verilecek; ister bir anıt inşası için, ister yolda çay, ister Pembe Ev’in anahtarı için!
Bir de eski İstanbul çarşılarının tecrübeli tüccarlarıyla giriştiği “hukuk savaşları”, borç kapama uğraşları var ki, bunların hepsi “devlet büyükleri bedava yer, içer” masalının Tam tersi! Çünkü Atatürk, “Kimseye ayrıcalık, malı mülkü havadan yağdırmak yok!” demiş ve eylemiyle de göstermiştir.[3]
Neşeden Anıtlara: Taksim Cumhuriyet Anıtı’nda Bilet Efsanesi
Dönelim şimdi Taksim Meydanı’na, yani işin “anıt” kısmına… 1928’de İstanbul Belediyesi, halkın ve şehirdeki kurumların desteğiyle, dünyaca ünlü heykeltıraş Pietro Canonica’ya Cumhuriyet Anıtı’nı sipariş ediyor. Gözünüzde öyle tek kalemde, “Hadi parayı bastık, yap getir” bir süreç canlanmasın. İşin aslı, halkın katkısıyla toplanan bir bilet geliri var!
9 Ağustos 1928’de açılışı yapılan anıt için, döneminde toplam 195.000 liralık bilet bastırılmış. Buradan elde edilen gelir anıt inşası için harcanıyor. Düşünsenize: O dönemde, İstanbul’un en gözde ve görkemli anıtını ancak el birliğiyle ve bilet sistemiyle yapabiliyoruz. Kalan biletler iade edilmiş, iptal edilip, imha edilmiş, hepsi protokole uygun… Kimseye torpil, haram lokma yok; anıt halkın katkısıyla, alın teriyle yükseliyor![1]
Biletle Anıt Yapan Bir Memleket:
- Tarihi: 9 Ağustos 1928
- Sanatçı: Pietro Canonica
- Toplam bilet: 195.000 lira değerinde
- Anıt gelirinin kaynağı: Halktan toplanan bilet bedelleri ve bağışlar
Bilet, burada sadece bir kağıt ya da alınan bir hizmet değil; bir cumhuriyet ritüeli! Anıtın altına imzanı biletle atıp, üstüne bakarken “Benim de katkım var!” diyorsun. Yani bilet, Atatürk’ün halkçılık anlayışının heykelleşmiş hali gibi.
Mustafa Kemal’in Masada Bile Neşeli Hikayeleri
Atatürk denince akla hemen ciddi yüz ifadesi, kararlı duruşu gelir ama onun masa başında, dost meclislerinde tam bir sohbet cambazı olduğu gerçeği es geçilmemeli. Gecenin bir yarısı, Ankara’daki Çankaya Köşkü’nde kahkahadan yer yerinden oynadıysa bilin ki, Mustafa Kemal ya yeni bir fıkrayla ortaya çıkmış, ya konuyu “otobüs biletinin zam mı, indirim mi görmesi gerektiğinden” açmış…
Bir keresinde sofrada Garson Yusuf’a “Yusuf, çay kaçak mı kaçak?” sorusunu yönelttiği, ardından yeni başlamış millete “fıkra bombardımanı” yaptığı anlatılır. Onun - deyim yerindeyse - “sofra demokrasisi”yle eğlenceye yön vermesi, işini ciddiye alırken bile hayatı hafife almasının en güzel örneğidir.
Sofrada Kahkaha, Hayatta Mütevazılık: Atatürk’ün Mizah Anlayışı
- Atatürk, Türk kahvesini köpüksüz buldu mu, “Galiba bu fincanın bileti kasaya kesilmemiş” diyecek kadar nüktedan...
- Ona göre, kimseye özel imtiyaz yok. Hem kahvede hem asansörde, “herkes sırayla” prensibi işliyor.
- Mizah, Atatürk’ün siyasetinden eksik olmadı; çünkü O, bu ülkenin başına dert açanların en çok ciddiyetin ve asık suratın arkasına saklandığını biliyordu!
Zamane Bileti: Atatürk’ün Döneminden Bugüne Bir “Bilet” Yolculuğu
Şimdi arkamıza yaslanıp Atatürk’ün “bilet” felsefesine bugünden bakalım:
- VIP kartı kaldırıp “herkes eşit” dediğinizde, hemen herkes “Paşamı aramızda görmek isteriz” diyor mu? Elbette!
- Bedava geçişten keyif almayıp, o biletin değerini bilenlere; günümüzde “halk otobüsüne binmesini bilir” deyimi bile Atatürk’ün halkçılığına gönderme!
- O zamanın biletle yapılan anıtı bugünkü imece kültürünün temeli. Yani şehir tiyatrosuna bilet alırken, sessizce Atatürk’e selam vermiş oluyorsunuz. Bunu da bir yerlere not edin derim!
Anıtlarda ve Hikâyelerde Saklı O Neşe
Heykelin Yüzünden Liderin Neşesi Taşar mı?
Taksim Cumhuriyet Anıtı’na bir daha gidince dikkat edin: En önde Atatürk ve silah arkadaşları, ama bir de arka tarafta halkın arasında samimi, yer yer neşeli figürler… Bu bir tesadüf değil. Dizayn da mizah gibi: Atatürk’ün hayattan keyif aldığı anların ruhu, heykel figürlerine taşınmış. Çünkü büyük devrimlerin ardında daima bir tebessüm, bir sıcaklık saklıdır. İtalya’dan gelen sanatçı Canonica da bunu yakalamış ki, anıtta sertlikten çok umut, resmiyetten çok insaniyet var.[1]
Kapanış: “Trene Biletsiz Bineni Paşa’ya Şikayet Ederlerdi!”
Bilet, size sıradan bir kağıt gibi gelebilir; ama Atatürk için, bilet bir adalet ölçüsüydü. O’na göre paşa da, işçi de, milletvekili de doğru olanı yapmalı; yolculuk kuralına sadık kalmalıydı. Anıt inşasında, günlük yaşantısında, sofradaki muhabbetinde hep bu adalet ve eşitlik kaygısı vardı.
Atatürk’ün neşesini, insancıllığını, “Bilet lütfen!” repliğinde aramak ne kadar doğruysa, sofrasındaki kahkahayı Taksim’deki anıtta, Pembe Ev’in anahtarında, meclis koridorlarındaki ayaküstü esprilerde bulmak da o kadar gerçekçidir.
Kısacası, Mustafa Kemal’i anlatırken; liderliğini satırlara, neşesini ise gülümseyen bir bilete sıkıştırmak imkânsız... Ama hepimizin cebinde, vicdanında Paşa’dan kalma bir “bilet” var: Eşitlik, mizah ve biraz da cesaret! Onun mirasında, “halktan olmak” en geçerli, en değerli bilet…
Kaynakça
- [1] Taksim Cumhuriyet Anıtı, İstanbul | İşte Atatürk - İşte Atatürk
- [2] anılar - hasbihal
- [3] Mustafa Kemal - Yılmaz Özdil - Yıldırım Alkan